/ آموزش ساز / آشنایی با مقام های موسیقی ایرانی
آنچه در این مقاله می‌خوانید

آشنایی با مقام های موسیقی ایرانی

مقام‌ های موسیقی ایرانی از گذشته تا به امروز به دلیل نبودن خط موسیقی تغییرات زیادی کرده اند. به طور کلی یک مقام مجموعه‌ نغمه‌هایی است که تحت فواصل مشخص سازمان یافته‌اند.

مقام های موسیقی ایرانی

تعریف مقام‌ در موسیقی ایرانی

لغت مقام (یا گا‌ها پرده) برای دسته بندی و طبقه بندی انواع موسیقی شامل موسیقی ایرانی، ترکی، عربی و آذربایجانی استفاده می‌شده یا می‌شود. مقام در دوره‌های مختلف تاریخی از جمله دوره‌ی معاصر کاربرد داشته و دارد.

برای ارائه تعریفی برای مقام می‌توان گفت: یک مقام مجموعه‌ نغمه‌هایی است که تحت فواصل مشخص و از پیش تعیین شده سازمان یافته‌اند. در واقع مقام‌ها را بر اساس ساختار اجرایی دسته بندی می‌کنند.

تعداد مقام‌ها در موسیقی‌های مختلف متفاوت است، به گونه‌ای که تعداد مقام‌های اصلی در موسیقی ایرانی ۱۲، در موسیقی ترکی ۱۳، و در موسیقی عربی تا ۱۴ عدد نام برده شده است. پس از گذر زمان و پیشرفت در علم موسیقی، طبقه بندی‌های مختلفی برای مقام ذکر شده و در برخی مناطق با همان نام مقام و در برخی دیگر، مفهوم دستگاه را جایگزین مقام کرده‌اند.

دیگر نام‌های مقام

چیزی که در موسیقی ایرانی مقام نامیده می‌شود در یونان باستان مد، در موسیقی هندی باراگا، در موسیقی جاوه پاتت، در موسیقی چینی تیائو، در موسیقی ژاپن شو، در موسیقی کره جو و در ویتنام دیه‌ئو نامیده می‌شود.

نام مقام‌ های موسیقی ایرانی

در موسیقی ایرانی گاه به جای گوشه و دستگاه عنوان مقام را می‌نویسند و در برخی مواقع برای موسیقی‌های قوم‌های مختلف لغت مقام را به کار می‌برند و آن‌ها را زیر عنوان موسیقی مقامی دسته بندی می‌کنند. گا‌ها یک ملودی را مقام می‌نامند و گاه مقام را برای “مدهای” کهن‌تر ایران، مثلاً موسیقی روزگارعبدالقادر به کار می‌برند. برخی مواقع نیز از موسیقی ترک و عرب با عنوان موسیقی مقامی یاد می‌کنند.

برخی معتقدند که مقام های موسیقی ایرانی (پایه و اساس موسیقی ایرانی را ردیف تشکیل می‌دهد) مجموعه‌ی هفت دستگاه‌ها و پنج آواز است.

با این حال استاد روح الله خالقی درباره‌ی ردیف موسیقی ایرانی در قدیم گفته است:

“در کتاب‌های قدیم راجع به موسیقی ایرانی، دوازده مقام را موضوع بحث قرار می‌دادند که این دوازده مقام عبارتند از: عشاق، نوا، بوسلیک، راست، عراق، اصفهان، زیر افکند، بزرگ، زنگوله، راهوی، حسینی، حجازی.

برخی چند دایره را هم ملایم طبع دانسته و آن‌ها را چنین نوشته‌اند: زنگبار، گلستان، بهار، بوستان، عذری، وامق، زیر کش، حسینی، نهفت، حجاز. علاوه بر دوایر فوق، شش آواز نیز ذکر کرده‌اند با نام‌های گوشت (گواشت)، گردانیا، سلمک، نوروز، مایه، شهناز. علاوه بر این‌ها ۲۴ شعبه هم تشخیص داده‌اند با نام‌های دو گاه، سه گاه، چهار گاه، پنج گاه، عشیران، نوروز خارا، نوروز بیانی، نوروز عرب، نوروز صبا، حصار، نهفت، عزال، اوج، نیریز، مبرقع، ماهور، همایون، زابلی، اصفهانک، نهاوند، محیر، خوزی، رکب، روی عراق.

چند نام دیگر هم در کتب پیشینیان آمده است مانند مغلوب، بسته نگار، نیشابور (نیشابوری) و کوچک.”

اگر نگاهی به اشعار شاعران پارسی بیاندازیم، خواهیم دید که نام بسیاری از نغمه‌های موسیقی آورده شده است؛ که بیشتر آن‌ها در کتب علمی موسیقی یافت نمی‌شوند، ولی چون اغلب آن‌ها فارسی خالص و یادگاری از موسیقی ایران قبل از اسلام هستند بیان نام آن‌ها خالی از لطف نیست. برخی از این نغمه‌ها عبارتند از:

خسروانی، آئین جمشید، نوروز بزرگ، سروستان، جامه دران، بلغ سیاوشان، پالز بان، گل نوش، مشکدانه، نخجیر کان، نوش لبنیان، نهاوندی، نا قوسی، حقهء کاووس، سیوار تیر، تخت اردشیر، کین ایرج، نوروز کوچک، روشن چراغ، گنج باد آورد، شاد باد، دل انگیزان، آزاد وار، مهر گانی، کبک دری، سبزه در سبزه، راح روح، شیشم، تخت طاقدیس، مروای نیک، باغ شهریار، کین سیاوش، شب فرخ، نیمروز، گنج کاوه، سبز بهار، چکاوک، سرو سهی، اورنگی، اورامن، نوشین باده، هفت گنج، قالوسی، قفل روی، شبدیز، کیخسرو، بلغ سیرین، فرخ روز، گلزار، گنج سوخته، راه گل، در

غم، سروستا، آرایش خورشید، شادروان مروارید، دلنواز، رامش جان، ماه بر کوهان، زیر قیصران ریا، ساز نوروز.

مقام های موسیقی ایرانی در اشعار پارسی

حال اگر برخی از نام‌های تکراری را حذف کنیم باز تعداد مقام های موسیقی ایرانی به بیش از صد مقام می‌رسد. قابل ذکر است که با گذر زمان عوامل بسیاری مانند نداشتن خط موسیقی و حمله بیگانگان موجب تغییر شکل و نوای این این نغمه‌ها شده است. همچنین تغییراتی که در موسیقی ایرانی رخ داده است موجب تبدیل مقام‌های دوازده گانه به هفت دستگاه و پنج آوازشده است.

هفت دستگاه عبارتند از:

  • دستگاه شور
  • دستگاه سه گاه
  • دستگاه چهارگاه
  • دستگاه همایون
  • دستگاه راست پنجگاه
  • دستگاه ماهور
  • دستگاه نوا

و پنج آواز عبارتند از:

  • آواز ابوعطا
  • آواز افشاری
  • آواز بیات ترک
  • آواز اصفهان
  • آواز دشتی

کلیدواژه : مقام های موسیقی ایرانی / موسقی ایرانی / ساز ایرانی

منبع :

آشنایی با مقام های موسیقی ایرانی | ستاره (setare.com)

فالش زدن در موسیقی به چه معناست؟

فالش زدن در موسیقی یعنی فرکانس نت تولید شده توسط ساز دقیقا برابر با فرکانس اصلی نت نباشد. این اتفاق برای ساز‌هایی مانند ویولن و کمانچه و … بیشتر رخ می‌دهد.

فالش زدن در موسیقی

فالش زدن در موسیقی

صدا‌های موسیقایی نیز مانند دیگر صدا‌ها دارای یک فرکانس مشخص و استاندارد هستند و هر نت موسیقی نیز دارای یک فرکانس مشخص است، همین اختلاف فرکانس موجب شده است که نت‌های موسیقی دارای یک فاصله‌ای نسبت به یکدیگر باشند. ترتیب قرارگیری نت‌ها کنار هم متفاوت است و در هر گام نت‌ها با ترتیب مشخصی کنار هم قرار می‌گیرند.

حال اگر در هنگام نواختن یکی از این شاخص‌ها به درستی رعایت نشوند فالشی رخ می‌دهد. به عبارتی ساده‌تر فالش زدن در موسیقی هنگامی رخ می‌دهد که:

۱. فرکانس نت اجرا شده منطبق بر فرکانس اصلی نت نباشد. در واقع اگر نت اجرا شده صدایی بم‌تر یا زیر‌تر از صدای اصلی نت را داشته باشد فالش است.

۲. اگر نوازنده نتی را اجرا کند که خارج از گام قطعه باشد، در این حالت می‌گویند فالش و خارج زده است.

۳. در صورتی که فواصل نت‌ها، پرده‌ها و نیم پرده‌ها،به درستی رعایت نشوند صدای حاصله فالش خواهد بود. 

چگونه فالشی را تشخیص دهیم و آن را برطرف کنیم؟

معمولا نوازندگانی که دارای شنوایی موسیقایی ضعیفی هستند فالش می‌نوازند. زیرا یک نوازنده ابتدا باید بتواند صدای درست را با گوش خود بشنود و تشخیص دهد تا بتواند آن را تقلید و اجرا کند. پس اصلی‌ترین عامل برای ژوست یا کوک نواختن این است که نوازنده دارای گوش  و شنوایی قوی باشد. برای تقویت گوش و شنوایی راه‌های زیر پیشنهاد می‌شود:

۱. به تمرین روزانه با پیانو مشغول شوید و تک تک نت‌های پیانو را بنوازید و سعی کنید آن را با همان فرکانس تکرار کنید تا ملکه‌ی ذهنتان شود. سپس چشم بسته نتی را بنوازید و گوش کنید و نام نت را حدس بزنید. این کار را برای همه‌ی نت‌ها به کار برده و سپس نت‌های دیز دار و بمل دار انجام دهید. (به عبارت دیگر برای همه‌ی فواصل پرده و نیم پرده تکرار کنید.)

۲. به انواع آواز‌ها و موسیقی‌های مختلف ایرانی و غربی گوش دهید تا با دستگاه‌ها و گام‌های مختلف موسیقی‌های مختلف آشنا شوید و هنگام نواختن به مشکل برنخورید.

۳. دستگاه‌ها و آواز‌های موسیقی ایرانی را بشناسید و قطعاتی را در هر دستگاه گوش کنید و به فواصل و پرش‌ها توجه کنید.

۴. در هنگام تمرین نوازندگی صدای ساز خود را ضبط کنید، پس از تمرین به صدای ساز گوش کنید تا متوجه قسمت‌های فالش آن شوید.

۵. در هنگام تمرین و نواختن نت‌ها، صدای ساز را با دیاپازون چک کنید که آیا دقیقا با فرکانس اصلی خودش نواخته شده است یا نه؟! در صورت کوک بودن نت اجرا شده، چراغ دیاپازون سبز خواهد شد.

فالش زدن برای چه سازی رخ می‌دهد؟

در هنگام نواختن همه‌ی ساز‌های موسیقی اعم از سازهای زهی و بادی امکان فالش زدن وجود دارد. ولی در برخی ساز‌ها مثل سنتور، پیانو، قانون و … فالش بودن ناشی از ناکوک بودن سیم‌های ساز است. در برخی دیگر از ساز‌ها مانند ویولن، کمانچه، ویولن سل، فلوت، کلارینت و … اگر تکنیک گرفتن دست و انگشت‌گذاری، نحوه‌ی آرشه کشیدن، نحوه‌ی فوت کردن (در ساز‌های بادی) و … اشتباه باشند، موجب فالشی می‌شوند. همان طور که در سازی مثل کمانچه و ویولن دیده می‌شود که گاهی، نوازنده با دست پرده‌ها را جابجا می‌نماید تا صدای مطلوب نت مورد نظر از حالت فالش به حالت ژوست تبدیل شود.

منبع :

فالش زدن در موسیقی به چه معناست؟ | ستاره (setare.com)

برچسب ها :

برای امتیاز به این نوشته کلیک کنید!

کل :
میانگین :
اشتراک در
اطلاع از
guest

0 نظرات
بازخورد (Feedback) های اینلاین
مشاهده همه دیدگاه ها
0
افکار شما را دوست داریم، لطفا نظر دهید.x