/ آموزش ساز / معرفی ساز بالابان و تمبک
آنچه در این مقاله می‌خوانید

معرفی ساز تمبک

ساز تمبک یک پوست صدای یک طرف باز است که در ابعاد و اندازه‌های مختلفی ساخته می‌شود. تمبک از دهانه‌ی بزرگ، تنه، نفیر، دهانه‌ی کوچک و پوست ساخته می‌شود. تمبک را هم در تکنوازی و هم در گروه نوازی استفاده می‌کنند.

ساز تمبک

هیچ فرد ایرانی پیدا نمی‌شود که ساز تمبک را ندیده باشد و یا اسمش را نشنیده باشد و آن را نشناسد. تمبک یکی از پوست صدا‌های بسیار مرسوم و پرکاربرد است. اما کمتر کسی هست که با جزئیات و اجزای تشکیل دهنده‌ی این ساز آشنا باشد. پس با ما همراه باشید تا با این ساز بیشتر آشنا شوید.

 تاریخچه‌ی ساز تمبک

قدمت تمبک را می‌توان در پیش از اسلام جستجو کرد. اولین آثار ضبط شده‌ی در دسترس از این ساز مربوط به دوران قاجار بین سال‌های ۱۲۵۸ تا ۱۲۹۳ است. امروزه این ساز پیشرفت چشم گیری از نظر تحولات تکنیکی و کاربرد کرده است. بر اساس مستندات به جا مانده این ساز به عنوان یکی از عناصر موسیقایی در تمدن ایلامی‌ها ثبت شده است.

در مقاله‌ای تحت عنوان “موسیقی ایران از دوران کهن و عهد هخامنشیان” به متن کتاب پهلوی “خسرو پسر قباد و غلام” مربوط به زمان ساسانیان اشاره می‌شود که در آن نام ساز دمبک یا تمبک آمده است.

معرفی ساز تمبک

تمبک که آن را تمبک، دمبک، دندونک و یا ضَرب هم می‌گویند از ساز‌های کوبه‌ای است. این ساز از چوب درخت گردو، افرا یا توت به صورت یک تکه، در دو قسمت تنه (قسمت حجیم‌تر) و نفیر (قسمت باریک‌تر) ساخته می‌شود. تمبک را در اندازه‌های مختلف می‌سازند. طول تمبک از دهانه‌ی بزرگ تا دهانه‌ی کوچک معمولا ۴۴ سانتی متر است. در هنگام نواختن تمبک را به صورت افقی به گونه‌ای که دهانه‌ی بزرگتر روبه بیرون باشد، روی ران پای چپ می‌گذارند و با دو دست بر پوست ضربه می‌زنند. معمولا تمبکی که برای ارکستر به کار می‌رود بزرگتر و برای تک نوازی کوچکتر است.

معرفی ساز تمبک

تشکیل دهنده‌ی ساز تمبک

دهانه‌ی بزرگ تمبک

قطر دهانه‌ی بزرگ که روی آن پوست کشیده می‌شود، در تمبک ارکستر، از بیرون ۳۳ و از داخل ۲۷ و ضخامت جدار آن ۲/۵ سانتی متر است که پس از پخ زدن (نازک کردن) لبه‌ی چوب نزدیک به پوست، این ضخامت به ۲ میلی متر می‌رسد. در تمبک تکنوازی، قطر دهانه‌ی بزرگ از بیرون ۲۲ و از داخل ۱۸ سانتی متر است. دهانه‌ی بزرگ باید دایره‌ی کامل باشد تا صدا در تمام نقاط کناره یکسان باشد.

تنه‌ی تمبک

به قسمت حجیم‌تر تمبک تنه گفته می‌شود که طول آن در تمبک ارکستر حدود ۲۸ و در تمبک تکنوازی ۱۸ سانتی متر و تا حدی محدب است. در عرض آن شیار (عاج)‌هایی ایجاد می‌کنند تا از لغزیدن تمبک هنگام نواختن جلوگیری کند.

گاه هنگام نوازندگی با کشیدن ناخن یا حلقه‌ی انگشتر روی این شیار‌ها صدای خاصی ایجاد می‌شودکه مورد استفاده‌ی نوازندگان ماهر قرار می‌گیرد. این شیار‌ها را وقتی می‌توان ایجاد کرد که روی تنه با خاتم کاری و یا تزئینات پوشیده نشده باشد.

نفیر تمبک

نفیر یا گلو به قسمت باریک‌تر تمبک، بین تنه و دهانه‌ی کوچک می‌گویند که طول آن از تنه تا دهانه‌ی کوچک حدود ۲۶ و قطر بیرونی آن حدود ۱۸ سانتی متر است. تراش نفیر از بیرون به صورت استوانه و از داخل مخروط یا شیپوری شکل است و دهانه‌ی کوچک‌تر شیپور به تنه متصل می‌شود.

دهانه‌ی کوچک تمبک

دهانه‌ی کوچک در ادامه‌ی نفیر قرار گرفته است که در واقع محل خروج صدای حاصل از ارتعاش پوست توسط ضربه‌های دو دست است و قطر آن در تمبک ارکستر ۲۲ و در تمبک تکنوازی ۱۸ سانتی متر است.

پوست تمبک

پوست تمبک تکنوازی به علت حجم کوچکتر آن، نازک‌تر انتخاب می‌شود و برای تمبک ارکستر از پوست ضخیم‌تر، کهنه و عمل آمده‌ی بز یا میش که در تمام نقاط قطر آن کاملا یکسان باشد، استفاده می‌شود. پوست را با چسب یا سریش روی لبه‌ی بیرونی دهانه‌ی بزرگ می‌چسبانند.

معرفی ساز تمبک

نت نویسی ساز تمبک

نت‌ نویسی برای تمبک معمولا روی حامل سه خطی انجام می‌شود. به این صورت که ناحیه‌ی مرکزی پوست روی خط اول، ناحیه‌ی میانی روی خط دوم و ناحیه‌ی کناره‌ی پوست روی خط سوم علامت گذاری می‌شود. در نت نویسی تمبک گاه از حامل‌هایی با تعداد خطوط متفاوت هم استفاده می‌کنند.

برخی دیگر از ویژگی‌های تمبک

  • تمبک در اندازه‌های مختلفی ساخته می‌شود و به همین دلیل، دارای طول و قطر و دیگر اندازه‌های کاملا دقیق و استاندارد نیست.
  • تمبک را هم در همراهی با دیگر ساز‌ها و هم به صورت تکنوازی استفاده می‌کنند.
  • برخی از انواع تمبک مانند تمبک زورخانه در حجم بزرگ مرسوم است.
معرفی ساز تمبک - تمبک زورخانه

نوازندگان مطرح این ساز

از نوازندگان بسیار قدیمی

  • حاجی خان ضرب گیر
  • عیسی آقا باشی
  • رضاقلی خان نوروزی
  • ابوالحسن صبا (معلمِ حسین تهرانی) مسعود خان
  • شعبان قناری
  • مهدی قیاسی
  • رضا روانبخش
  • عبدالله دوامی

از نوازندگان معاصر

  • حسین تهرانی
  • جهانگیر ملک
  • امیر ناصر افتتاح
  • بهمن رجبی
  • ناصر فرهنگ فر
  • محمد اسماعیلی
  • مرتضی اعیان
  • داریوش رفیعی
  • امیر بیداریان نژاد
  • ملوک ضرابی
  • جمشید محبی
  • داریوش زرگری
  • نوید افقه
  • همایون شجریان
  • پژمان حدادی
  • محسن کثیرالسفر

کلیدواژه :

ساز / موسیقی / ساز تمبک / ویژگی های ساز تمبک / نوازندگان معاصر تمبک

منبع :

معرفی ساز تمبک | ستاره (setare.com)

معرفی ساز بالابان

ساز بالابان یک هواصدا با زبانه‌ی دولایه است. این ساز در آذربایجان شرقی به بالابان و در کردستان به نرمه‌نای معروف است. بالابان در مناطق آذربایجان، کرمانشاهان، همدان، زنجان و قزوین رواج دارد و دارای صدای دلنشین و آرام بخش است.

ساز بالابان

ساز‌های بادی را بسته به اینکه دمیدن در آن‌ها و تولید صدایشان به چه صورت است به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌کنند. یکی ازاین تقسیم بندی‌ها هواصدا‌های با زبانه‌ی دولایه است که بالابان در این دسته قرار می‌گیرد. برای آشنایی بیشتر با این ساز با ما همراه باشید.

معرفی ساز بالابان – ساز آذربایجان شرقی

یکی از هواصدا‌هایی که زبانه‌ی دولایه دارد سازی است که در آذربایجان شرقی به بالابان و در کردستان به نرمه نای معروف است. این ساز در مناطقی از آذربایجان، کرمانشاهان، همدان، زنجان و قزوین رایج است.

ویژگی‌های ظاهری و ساختمانی بالابان

بالابان از دو قسمت اصلی زبانه و بدنه تشکیل شده است. زبانه‌ی آن در مقایسه با سایر زبانه‌های دولایه، بلندترین و پهن‌ترین نوع زبانه‌ی دو لایه در نواحی ایران است که شکل، اندازه و نحوه‌ی ساخت آن اهمیت زیادی دارد. یکی از مهم‌ترین قسمت‌های بالابان زبانه‌ی آن است که از نظر طول، عرض و ضخامت دارای انواع مختلفی است که نوازنده با توجه به سلیقه، رنگ صوتی مورد نیاز و تنالیته، زبانه‌ی مناسب را برای خود انتخاب می‌کند.

ساز بالابان

این زبانه یک قطعه نی به طول تقریبی ده سانتی متر است و قسمت پایین آن که در سوراخ بالایی بدنه قرار می‌گیرد لوله‌ای است و هرچه به سمت بالا می‌رود به تدریج پهن و در انتهای بالای زبانه به یک شکاف باریک منتهی می‌شود. نوک زبانه در میان دو لب نوازنده قرار می‌گیرد. در قسمت جلو بدنه هفت یا هشت سوراخ و در پشت آن یک سوراخ برای انگشت گذاری ایجاد شده‌اند.

علاوه بر این بالابان دارای دو قسمت حساس دیگر هم هست. یکی محافظ زبانه است که یک نوار باریک چوبی خم شده است و به خاطر حساس بودن زبانه‌ی بالابان، وقتی این ساز نواخته نمی‌شود، محافظ را بر سر زبانه می‌گذارند. قسمت دیگر باریکه‌ی چوبی خم شده‌ای است که تقریبا در وسط طول زبانه قرار می‌گیرد و برای کوک کردن و تنظیم صدای بالابان است. جنس بدنه‌ی بالابان از چوب و زبانه‌ی آن از نی خاصی است.

معرفی ساز بالابان - علیخان صمدوف

تکنیک اجرایی بالابان

به دلیل ساختمان ویژه‌ی زبانه‌ی بالابان و تماس مستقیم لب‌های نوازنده با سر پهن زبانه، امکان اجرای نوانس در این ساز به طور مطلوبی فراهم است. مثلا در ساز سرنا زبانه‌ی سرنا با لب‌های نوازنده تماس ندارد و در محفظه‌ی دهان مرتعش می‌شود و از این رو در سرنا امکان تغییر نوانس و کنترل صدا با لب‌ها وجود ندارد. بالابان که با استفاده از تکنیک نفس برگردان نواخته می‌شود در اجرای نوانس‌هایی از pp تا ff سازی بی همتاست.

محدوده‌ی صوتی ساز بالابان

محدوده‌ی صوتی بالابان نسبتا بم و به صورت زیر است. این صدا‌ها سیال‌اند و با تغییر فشار هوا، تغییر وضعیت لب‌ها و کامل یا ناقص گرفتن سوراخ‌های صوتی برای اجرای مقام‌های مختلف متغیرند.

موارد استفاده‌ از ساز بالابان

درآذربایجان شرقی بالابان را در موسیقی عاشیقی می‌نوازند. این موسیقی امروزه توسط خواننده و نوازنده‌ی ساز قوپوز و به همراهی بالابان و قاوال (دایره) اجرا می‌شود. در این گروه سه نفره بالابان دارای اهمیت زیادی است، زیرا اجرای جواب‌های آواز عمدتا بر عهده‌ی بالابان است. رپرتوار بالابان همان رپرتوار موسیقی عاشیقی شامل هاوا‌ها (مقام)‌های عاشیقی است که بیشتر در غالب داستان‌ها و روایت‌ها اجرا می‌شوند. موسیقی عاشیقی را در مجالس عروسی و شادمانی و نیز در قهوه خانه‌های عاشیقلار اجرا می‌کنند.

معرفی ساز بالابان - علیخان صمدوف

تاریخچه ساز بالابان

بنابر مدارک موجود و گفته‌های پیشینیان، بالابان را یک ساز بادی از دسته‌ی خانواده‌ی نی و سرنا می‌دانند که در سده‌های نخستین دوره اسلامی در ایران شناخته شده است و در بخش‌هایی از این سرزمین استفاده می‌شده است. بالابان در لغت آذربایجانی و روسی به معنای یک ساز بادی، نه خیلی بزرگ، و شببه به زرنا یا سرنا است. در دایره المعارف موسیقی ترکی آن را بلبن یا نای بلبن می‌گویند. در فرهنگ روسی بالابان را یک ساز بادی زبانه دار که در میان مردم قفقاز شمالی و ایران رواج دارد معرفی می‌کنند.

تفاوت بالابان با دودوک و می

ساز بالابان شباهت بسیار زیادی با دودوک (Duduk) و می (Mey) دارد، این ساز‌ها ظاهری شبیه به هم دارند، ولی در برخی جزئیات با هم متفاوتند و هرکدام در یک منطقه کاربرد دارند. مثلا ساز دودوک سازی مختص ارامنه است. در تصویر زیر تفاوت‌های هر سه ساز بالابان، دودوک و می‌ را می‌توانید مشاهده کنید.

ساز بالابان - دودوک - می

نوازندگان مطرح ساز بالابان

علیخان صمدوف (آذربایجانی: Əlixan Səmədov) نوازنده بالابان اهل جمهوری آذربایجان است. وی در سال ۱۹۶۴ در جمهوری آذربایجان در خانواده‌ای اهل موسیقی متولد شد و پس از تحصیل در مدرسه‌ی موسیقی در سال ۱۹۹۰ فارغ التحصیل شد. او ساز‌هایی مانند زورنا، ابوآ، ساکسوفون، و کلارینت را می‌نواخت، ولی ساز اصلی و تخصصی‌اش بالابان بود

منبع :

معرفی ساز بالابان | ستاره (setare.com)

برچسب ها :

برای امتیاز به این نوشته کلیک کنید!

کل :
میانگین :
اشتراک در
اطلاع از
guest

0 نظرات
بازخورد (Feedback) های اینلاین
مشاهده همه دیدگاه ها
0
افکار شما را دوست داریم، لطفا نظر دهید.x