قواعد عمومی قراردادها نشانگر آن قواعد و اصولی که ما در حین ایجاد یک قرارداد باید رعایت شود. یعنی باید و نبایدها هنجارهای نگارشی و عمل از ضمانت اجرا هایی که برای تنظیم یک قرارداد یک عقد باید رعایت کنیم.
ابزارهای مختلفی وجود دارد که می تواند ایجاد مسئولیت کند : 1. عقد یا قرارداد 2 . قانون.
وقتی دو نفر با هم قراردادی منعقد می کند طبق ماده ۱۸۳ قانون مدنی هر قراردادی ایجاد تعهد می کند. ولی تنها راه ایجاد تعهد انعقاد قرارداد نیست. یعنی بین دو طرف ایجاد تعهد به خواهد صورت بگیرد الزاما باید قراردادی بین آن ها تنظیم شده باشد. نه این شکلی نیست یکی از راه های آن عقد یکی قانون است. اگر شخص الف شیشه خانه شخص ب او را بشکند قانون می گوید کسی که مال دیگری را تلف میکند ضامن است و مسئولیت دارد باید جبران خسارت کند. نمیتوانیم مالی را تلف کنیم و بگویم هیچ تعهدی نداریم چون قرارداد بین ما نیست. قرارداد یکی از راه های ایجاد تعهد است ولی الزاماً تنها راهش نیست بعضاً به خاطر رعایت نظم عمومی قانونگذار ایجاد تعهد می کند.
پدیده های حقوقی:
مسولیت های خارج از قرارداد یا زمان قهری :
اعمال حقوقی: هرگونه پدیده حقوقی که ایجاد کردنش وابسته به حداقل ۱ اراده است که این اراده در راستای ایجاد یک نتیجه است. و به دو دسته تقسیم می شوند اگر آن اعمال خوب غوغی صرفاً با یک اراده ایجاد شود ایقاع می گوییم پس اراده در آن موثر است. و عمل حقوقی که با دو اراده ایجاد می شود و این دو اراده هم در راستای رسیدن به یک نتیجه است. مثل عقد بیع فروشنده یک اراده و خریدار یک اراده دارند. نتیجه این اراده رسیدن به یک هدف به نام مالکیت مبیع و مالکیت ثمن و تحقق عقد مبیع است.
فرق بین اعمال حقوقی و زمان قهری:
اعمال حقوقی لازمه تشکیل حداقل یک اراده است آن اراده در راستای رسیدن به یک نتیجه است. مثل شخص الف اراده می کند یک ماهی شکار کند میشود حیازت مباحات که یک ایقاع است. همین که شخص الف اراده کند به مالکیت ماهی که آن ماهی را بگیرد مال شخص الف میشود. این اراده در راستای یک نتیجه است این نتیجه تحقیق عمل حقوقی یعنی مالکیت ماهی است. برخلاف اعمال حقوقی در زمان قهری ما یا اراده نداریم و هیچ نقشه نداشته. یا اگر ارادهای وجود داشته باشد در ایجادش اراده در راستای ایجاد تعهد نبوده
مثلاً من امروز یک تقصیری انجام می دهم و طرف دیگرمتضرر می شود از تقصیری که مثلاً من انجام دادم. و یک ضرری وارد کردم به شخص ب من اراده ای نداشتم گاهی اوقات اراده هست یعنی عملی که من متعهد انجام دادم. اراده وجود داشته ولی این اراده در راستای رسیدن به مسئولیت ایجاد کردن برای خودم نیست مثلاً من با سنگ بزنم شیشه خانه شخصی را بشکنم در این که با سنگ میخواستم شیشه را اراده داشتم ولی هدف ایجاد مسئولیت و تعهد نبوده است در زمان قهری یا اراده وجود ندارد یا اگر اراده ای هم وجود داشته باشد برای ایجاد مسئولیت و تعهد نبوده است
این نتیجه تمایز و تفاوت عمل حقوقی و زمان قهری است آثار حقوقی ایجاد می شود به حکم قانون مثلا در مثال سنگ اراده ما ایجاد مسئولیت نکرد. بلکه قانون ایجاد مسئولیت می کند در خصوص مسئولیت های خارج از قرارداد یعنی مسئولیت که ناشی از قرارداد نیست. قانون و قانونگذار در راستای حمایت از منتضرر و ایجاد یک نظم اجتماعی آمده ایجاد مسئولیت کرده است. وقتی میگوییم زمان قهری زمان به معنای مسئولیت و قهری به معنای خود به خود و بدون اختیار و بدون اراده است.
….
در مقابل اعمال حقوقی اصطلاحی که به کار می برند و وقایع حقوقی جا می گیرد. وقایع حقوقی یعنی اموری که به رسم قانون آثار حقوقی ایجاد می کند می تواند زمان قهری باشد. می تواند امود دیگری مثل تولد و مرگ باشد زمان قهری جزوه وقایع حقوقی است چون یک سری اموری است که در ایجادش یا ارادهای نداشتیم. یا اگر اراده ای داشتیم اراده ما در راستای ایجاد تعهد نبوده است. زمان قهری مسئولیتهای قانونی است یعنی الف درمقابل ب برایش مسئولیت ایجاد شده است ولی اراده و توافقی در ایجاد آن مسئولیت نداشته است.
ارکان های جبران خسارت
فعل زیانبار : میگوید برای اینکه کسی را مسئول بدانیم به صورت غیر قراردادی باید اول یک فعل زیانبار ایجاد شده باشد. یعنی یک فعل یا ترک فعلی را انجام دهیم که باعث ضرر به دیگری شده باشد فعل زیانبار این فعل یک معنای اعم دارد که کار انجام شود یا نشود. به کاری که انجام میدهیم باعث ضرر میشود مثل سنگ که به خانه دیگری بزنیم فعل اینجا مثبت است. و ترک فعل موجب ایجاد مسئولیت می شود پس مسئولیت قانونی حتماً وابسته به این نیست که ما دنبال ایجاد یک فعل باشیم. بعضی مواقع ما فعلی را انجام نمی دهیم مثال برای ترک فعل این است که ما اگر ناظر و نظارت کننده بر جایی باشیم می بینیم که یک اتفاقی مانند نشت گاز دارد میافتد و ما اطلاع ندهیم پس از ترک فعل صورت گرفته و ایجاد مسئولیت می کند.
باید ضرر (خسارت) ایجاد شده باشد : هدف از تمام قواعدی که ما به عنوان مسئولیت میدانیم در جهت جبران خسارت است اگر خسارتی وجود نداشته باشد همه چیز منتفی است اگر خسارتی به بار نیامد مسئولیتی ایجاد نمی شود.
رابطه سببیت: یعنی بین فعل من به عنوان یک عامل ضرر و آن سری که وارد شده به شخص دیگر یک رابطه سببیت ای ایجاد شده یعنی ما میگویی این فعل این عامل باعث ضرر و ورود ضرر به این متضرر شده مثال سنگ.
…..
امروز شیشه خانه الف را میشکنم شخص ب تصادف می کند و می گوید چون تو با سنگ زدی به خانه الف من تصادف کردم خسارت را به من بدهید می گویم رابطه سببیت وجود ندارد ضرر تو ناشی از تصادف است و تصادف تو ربطی به فعل من ندارد و ایجاد مسئولیت نمی کند اما برای کسی که شیشه خانه اش را شکستیم باید ضرر بدهیم و پرتاب سنگ باعث ضرر و خسارت به خانه شخص الف شده اگر این سنگ را نزده بودیم به شیشه خانه ی شخص الف ضرر نمیرسید پس رابطه سببیت وجود دارد.
تقصیر : اصولاً از نظر عرفی معمولاً جبران خسارت وابسته به تقصیر است یعنی از نظر عرفی اگر الف تقصیری انجام داده باشد شخص الف مسئول جبران خسارت است ولی اگر تقصیر نکرده باشد مسئولیتی ندارد مثلاً فعل زیانباری انجام داده باشیم ولی طرف تقصیر نکرده باشد گرفته طرف مقصر نیست مثلاً دو شخص با هم تصادف میکند شخص الف همه قوانین را رعایت کرده و شخص ب پریده وسط خیابان زیانبار است و ضرر هم هست رابطه سببیت هم هست ولی راننده تقصیر نکرده است است این راننده را مسئول نمی دانند چون مسئول متضرر نیست ملاک تقصیر عرفی عرف است عرف تعیین میکند که آیا متضرر بودیم یا نه
بعضی موارد جبران خسارت مبتنی بر تقصیر نیست و تقصیر را در آن نادیده میگیریم مثلاً قاعده اتلاف که میگوید اگر کسی مال دیگری را تلف کند ضامن است است دیگر دنبال چیزی نیستیم اگر کسی مال دیگری را بدون اجازه اش غصب کند و در دست بگیرد می گویند ضمانی است هر اتفاقی که برای آن مال بیفتد حتی اگر مقصر و عامل زیان نباشد مسئولیت محض دارد کلیه مسئولیت ها برشخص است
سه رکن اول مهم و اصلی است.
ماده ی 1 قانون مسولیت مدنی: هرکس بدون مجوز قانونی عمدا یا در نتیجه بی احتیاطی به جان و سلامتی یا مال یا آزادی یا حیثیت یا شهرت تجارتی یا به هر حق دیگر که به موجب قانون برای افراد ایجاد گردیده لطمه وارد کند که موجب ضرر مادی یا معنوی دیگری شود مسئول جبران خسارت ناشی از عمل خود میباشد.
هرکجا بخواهیم یک متن قانونی در رابطه با ایجاد مسئولیت خارج از قرارداد در نظر بگیریم مختص ملاک ماده یک قانون مسئولیت مدنی اگر کسی با مجوز قانونی ن اینکه از دولت اجازه بگیرد یعنی اگر فعل قانونی و مشروع نباشد این نامشروع می تواند خلاف شرعی باشد می تواند خلاف قانون باشد سپس فعل اگر مجوز دار و مشروع باشد دیگر اصولاً مسئولیتی در نظر گرفته نمیشود
کلمه عمد جایی که با اراده خود شخص دیگری ضرر می زند کلمه بی احتیاطی بر می گردد به رکن تقصیر و همان تقصیر است. در بسیاری از موارد خسارت مادی و معنوی با هم ایجاد میشود و ماده ۱۱ قانون مسئولیت مدنی قانونگذار دیدش را صراحتاً ن میکند میگوید دید من برای جبران خسارت صرفاً مال و امور مادی نیست اگر کسی به حیثیت دیگری خسارت وارد کند مثلاً تجاوز کند باید در مقام جبران خسارت بیاید و خسارت معنوی هم جبران خسارت دارد ضایع کردن حق قانون به رسمیت بشناسد هم مسئولیت دارد اگر به حقوق دیگری تجاوز کردیم مسئول خسارتیم.
کلمات کلیدی : مدنی – قانون – مسئولیت
منبع : کتاب دکتر کاتوزیان