مسئولیت/در این خصوص نظریات معتددی ارئه شده:
نظریه برابری اسباب و شرایط: در جایی که چند عامل باعث بروز خسارت می شود تمام عوامل باعث برابر مسئول اند و همه شان را باید مسئول بدانیم این نظریه ایراداتی به آن وارد شده است:
یک) قاضی مدام میاد تمام عواملی که در قضیه موثر بوده است جمع میکند و همه شان میزان خسارت کنند. چه تقصیره دور چه نزدیک⇠غیر منطقی و غیر عادلانه است.
دو ) تمام اسباب که اثرشان خسارت یکی نبوده است که قاضی بخواهد همه شان را محکوم کند. یکی دور است و یکی نزدیک است تقصیر از خیلی بالا است
نظریه سبب نزدیک و بی واسطه:
تنها نزدیک ترین و آخرین سبب مسئول شناخته میشود هایی که دور هستند را کاری نداریم ایراد نظریه:
خیلی از مواقع با این که سبب نزدیکترین است ولی قویترین نیست چه بسا خیلی دور است ولی قویترین است. و مثلا تصور کنید یک فرد در رانندگی بدون احتیاط است یک عابر از جلو جلوه می پرد و تصادف می شود. سبب آخر خود رهگذر است که پریده است جلوی ماشین ولی سبب دورتر بی احتیاطی راننده بوده اگر با احتیاط رانندگی میکرده رهگذر برخورد نمیکرد. برای همین می گویند به سبب دور و نزدیک توجه نکن به دنبال موثرترین باش ببین کدام سبب موثر بوده آن را مقصر بدانم. ماده ۳۳۲ق.م
در صورتی که کسی مباشرتا کاری را انجام بدهد مقصر مباشر است چون آن مال را تلف کرده مباشر سبب آخر است. اگر ثابت شود سبب اقوا از مباشر است دیگر با مباشر کاری نداریم با سبب کار داریم.
مثال↜.بچه را تحریک کرده است که برود مال دیگری را بسوزاند پس بچه وسیله است و بالغ است که سبب است. و اقوا از مباشر از چون درجه تقصیراش خیلی بالاتر است.
نظریه سبب متعارف و اصلی:
ما باید به عرف ما مراجعه کنیم و ببینیم از نظر عرف کدام سبب متعارف و اصلی است. برای همین تفکیک قائل شدهاند باید ببینیم به این سبب تفکیک قائل شویم. سبب باید ببینیم چیست و شرایط چیست؟ آن حادثه ای را میتوانیم سبب قلمداد کنیم که به طور متعارف و به طور غیرعادی منجر به ورود ضرر شود مثلاً به طور معمول اگر آتش را کنار وسیله منفجره قراردهیم آتش میگیرد پس عرفتا این آتش گرفته جسم مقصر کسی است که آتش زده
شرایط : اوضاع و احوال است. بعضی مواقع اوضاع و احوالی باعث می شود که به دیگری ضرر وارد شود.
مثال :کفاشی، کفش باقری را میگیرد که تعمیر کند ولی نمی تواند در مو عد اصلی تحویل دهد این تاجر نمی تواند برود در یک جلسه بیزینس شرکت کند و ضرر می بیند و کفاف باید ضررهای بیزینس را جبران کند؟از نظر عرف هیچکس کفاش را مسئول جبران خسارت نمی داند سبب اینکه تاجر بهش ضرر وارد شده است می توانست کفش دیگری بپوشد و…این رابطه برقرار نیست این سبب عرفی نیست پس ملاک است که عرفا باعث جبران خسارت شود.
نظریه سبب مقدم در تاثیر:
در این نظریه برای اینکه بدانیم کدام یک از اسباب موثر است کدام سبزه زودتر تاثیر داشته؟فرض شود یک نفر چاهی را در پیاده رو می زند بعد یکی سنگ کنار چاه می گذارد کی مقصر است ؟اینجا کسی سنگ گذشته آن مسئول است چون می گوید این طرف که سنگ گذاشته اول پایه رهگذر گی میکند به سنگ بد میافتد توی چاه این نظریه سبب مقدم است.
توجیه نظریه: عرفا،عرف هر کدام از این اسباب را که زودتر تاثیر میگذارد را مقصر میدانند.
ایراد↜. در واقع این نظریه صحیح نیست چون بعضی مواقع عامل اصلی تاثیر خاصی نداشته باشد شاید در موضوع سبب باعث ایجاد خسارت شده اگر این چاه نبود خسارتی به به آن وارد نمیشد این نظریه گاها در قانون مجازات اسلامی مورد استفاده قرار گرفته ولی نظریه کامل نیست.
پس در جمع نظریه ها باید چه کار کرد؟باید چه کسی را مقصر دانست؟ در جمعی نظریه ها کسی را مقصر بدانیم که این کار او که وارد میشود از نظر عرفی سببیت عرفی وجود داشته باشد.
احراز عرف :
عرف میگوید فلانی مقصر است اگر این بود خسارت وارد نمی شد عرف لازمه عرفی وجود می آورد⇠کدام یک از عوامل موثر بوده در ورود خسارت در جمع بین این نظریات سببیت عرفی ملاک است .عرف کدام یک از عوامل فارغ از دور یا نزدیک را مسئول جبران خسارت میداند .
در مثال قطار : کسی که آتش زده کسی که انبار زده و…. هر کدام درصدی از تقصیر را شامل میشود و از دید کارشناسی درصد بستگی دارد.اسباب خارجی و اثر آن در مسئولیت: یعنی بعضی مواقع یک سری عوامل خارجی باعث ورود خسارت می شود اگر عوامل خارجی باعث ورود خسارت شدند چه باید کرد ؟
سه گروه اسباب خارجی:
۱) قوه قاهره و افات ناگهانی( فورس ماژور)
۲) فعل شخص ثالث
۳) مسئولیت زیان دیده
قوه قاهره و آفات ناگهانی: قوه قاهره به نیروهایی گفته میشود که از دسترس خارج است اصطلاح فورس ماژور در همین است یکسری اتفاقاتی میافتد که از دسترس شما خارج می شود داری تعهد انجام میدهید زلزله میآید و نمیتوانید این تعهد را انجام دهیدو…
فورس ماژور: ۱. خارجی باشد ۲.غیر قابل دفع باشد ۳. غیر قابل پیش بینی باشد
فورس ماژور اگر ایجاد شد تکلیف چیست؟
اگر ثابت شود که ضرری که وارد شده است به خاطر فورس ماژو بوده خوانده دعوا آن هیچگونه مسئولیتی در جبران خسارت ندارد حتی اگر قانونگذار فرض مسئولیت کرده باشد مثل فرض مسئولیت در قانون دریایی اگر ثابت شود کشتی دچار طوفان دریایی شده است و فرصت ماژور اتفاق افتاده با این که قانونگذار فرض مسئولیت کرده متصدی مقصر نیست چرا؟چون هر کاری می کردهاند از دسترس عامل فورس ماژور خارج بوده .در بعضی از موارد قانونگذار مسئولیت مطلق در نظر گرفته مثل غضب در غضب قانونگذار کامل و جامع برای غاضب در نظر میگیرد حتی اگر فورس ماژور باشد.
بعضی موارد قانونگذار چشمش را روی فورس ماژور می بندد چون میخواهد عامل ضرر را در نظر نگیرد بعضی مواقع میخواهد بدترین مجازات را برایش در نظر بگیرد که دیگر اتفاق تکرار نشود.
در بحث بیمه شخص ثالث مقررات خاص هم است که در فرض فورس ماژور هم مقصر میدانند.
و بعضی از موارد فورس ماژور هست ولی فورس ماژور و فعل زیانبار با هم باعث ورود زیان شده اینجا باید چه کار کرد؟مثلاً شخصی دارد با سرعت غیر مطمئنی رانندگی میکند و یکهو تگرگ می بارد و نمیتواند ببیند و تصادف می شود چه کسی مقصر است؟
باید بگوییم در این موارد از نظر عرفی هم عرف چه کسی را مقصر می داند و می گوید اگر درست رانندگی کرده بودی شاید عوامل فورس ماژور تأثیری نداشت اینجا نباید فورس ماژور مدنظر قرار دا مسئول خود فرد است.
بحث فعل شخص ثالث: بعضی واقع تعهد می کنید کاری را انجام دهید یا کاری را انجام می دهید و به دیگری خسارت وارد میشود ولی عامل از فعل شخص ثالث بوده است یعنی اگر شخص ثالث نبود شما به دیگری ضرر وارد نمی کردید اگر فقط شخص ثالث علت ماجرا باشد خود شخص ثالث مسئول است اگر معلوم شود شخص هیچ کار است و تمام اتفاقات بر عهده شخص ثالث است و مسئولیتی بر عهده شخص نیست و شخص ثالث باید جبران خسارت کند.
اگر تداخل داشته باشد با فعل مباشر چی؟یعنی فعل شخص ثالث و مباشر با هم باعث خسارت شده اینجا چه کسی مسئول است؟
در مفهوم مطلق:
در مقابل زیان دیده هر دو مسئولیت تصافی دارند یعنی کسی که به آن خسارت وارد شده می تواند به عامل ضرر یا شخص ثالث مراجعه کند و خسارت بگیرد ولی وقتی جبران خسارت صورت گرفت این فرد و شخص ثالث بین خودشان حق مراجعه برای گرفتن میزان سهم با توجه به میزان مسئولیتش دارد.
برای مثال یک نفر صد درصد را پرداخت میکند بعد میگوید تو ۲۰ درصد مقصر بودی آن مقدار پول را بده به من اگر ثابت شود فرصت ماژول ثابت شود در بحث قبلی می رود.
تقسیم خسارت بین مسئولان : بعضی مواقع قانون گذار می آید و مسئولیت را تقسیم میکند ماده ۱۴ ق.م.م میزان مسئولیت با توجه به میزان ملاحظه توسط مرجع قضایی مشخص میشود ماده ۳۲۰ _۳۱۸ ق.م همین است و قانونگذار یک مسئولیت مطلق بین غاصبین ایجاد می کند میگوید شما مسئولیت تصادفی در این و بعد می توانند به هم مراجعه کنند.
بحث مباشر و سبب اگر باشد قاعده کلی است در جمع اسباب این بحث است.
تاثیر تقصیر زیاندیده این خسارت وارد شده است خودم فرض داشتم که خسارت به من وارد شده است چرا به دیگری بگویم مسئولی.
تقصیر زیان دیده همیشه مثل هم نیست برخی اوقات زیاندیده عمدتاً بر علیه خود اقدام می کند جایی که عمدتاً کاری میکند که خسارت وارد شده بر خودت صحیح نیست به دیگری بگویی جبران خسارت کن.
در بعضی از موارد که عمدی نیست ولی عرف سبب اصلی می داند می گوید خودت اصلیترین عامل خسارت بودهاید. مثلاً کسی مال خود را به دیوانه بدهد و دیوانه آن را نابود کند پس خودش مقصر است و سبب اقوا از مباشر است.
بعضی از مواقع تقصیر زیاندیده به عنوان یک قسمت و سبب محسوب میشود. اما اگر فعل زیان دیده به عنوان یک سبب در جمع اسباب باشد قواعد قبلی حاکم است درصد تعیین میشود..
مسئولیت های خاص و مختلط:
قانونگذار در نظر میگیرد که مسئولیت های خاص و مختلط ای را در نظر میگیرد. یعنی یک ایده و یک جبران خسارت های خاص را قانونگذار در نظر گرفته.
۱. مسئولیت ناشی از فعل شخص (خود فرد): اگر فردی به دیگری خسارت وارد کند تابع همان قواعد عمومی است. که تا الان گفته شده (خودش انجام می دهد تا خودش را جبران کند)
قانون گذار در مسئولیت های شخصی تقصیر را ملاک عمل قرار داده اصولاً تقصیر و خطا ملاک است برای اینکه شخص را مسئول بدانیم ماده یک قانون مسئولیت مدنی.
۲. مسئولیت ناشی از فعل غیر: خودش کاری را انجام نداده دیگری انجام داده و خود شخص مسئول شناخته می شود. بعضی مواقع قانونگذار در جهت حفظ منافع عمومی و نظم عمومی برای حمایت از اقشار آسیب پذیر می گوید من کاری ندادم این کار را چه کسی انجام داده درست انجام داده ولی من تو را مسئول میشناسم. مثل ماده ۱۲ قانون مسئولیت مدنی⇠کارگر کاری انجام میدهد ولی قانونگذار کارفرما را مسئول می دانند اینجا میگویند مسئولیت ناشی از فعل غیر.
علت وجود این دیدگاه:
برای حمایت از قشر ضعیف حالا جبران خسارت یا به صورت تصادفی یا غیر تصادفی باشد. مثلاً مسئولیت غاصبین دارای مسئولیت تصادفی هستند ماده ۳۱۵ ق.م از زمان غصب به بعد نسبت به عین و منافع ضافی⇠هر فردی مسئولیت تصادفی دارد و باید جبران کند.
مسئولین ضامن از فرمان تصرف به مال شروع میشود پس از زمانی که غاصب حال را دید خود قرار می دهد مسئولیت ایجاد می شود. ⇠ مسئولیت تصادفی (عین و منفعت)
کلمات کلیدی : مسئولیت – تقصیر – قانون – فورس ماژور
منبع : کتاب دکتر ناصر کاتوزیان