نظام های مختلط که نیمه پارلمانی و نیمه ریاستی هستند نسبتا نو پا هستند یعنی بیش از نیم قرن از عمرشون نمی گذرد. و در کشورهایی هم مثل ارتیش ، فنلاند ،ایرلند ،پرتغال و فرانسه از جمهوری پنجم به بعد و فدراسیون روسیه استقرار یافتن. ولی ما نظام مختلط را در اتریش و فنلاند و … می توانیم ببینیم بخصوص در فرانسه ، همه این کشورهای که گفتیم قانون اساسی نوشته ای دارند اما عرف هم در نقش مهمی دارد .
-دولت فرانسه یک دولتی هست که نظام حقوقی اش رومی ژرمنی است. اما نظام سیاسی اش مختلط است ،یک قسمتش پارلمانی است و یک قسمتش ریاستی است .
-قسمتی که مربوط می شود یعنی بعد پارلمانی بیشتر دارد مربوط می شود به قوه مقننه و قوه مجریه. یعنی به این صورت است که قوه مقننه و مجریه در نظام مختلط در فرانسه یا در اتریش با هم همکاری دارند. مثل نظام پارلمانی ، مثل نظام در انگلستان حاکم بود
و این یعنی چی ؟
یعنی اینکه قوه مجریه در امور قوه مقننه مشارکت دارد و قوه مقننه در امور قوه مجریه مشارکت دارد. والبته این مشارکت ها درست است وجود دارد و همکاری بین قوه مجریه و مقننه را ایجاد می کند؟ اما از ان طرف قوه مقننه در قوه مجریه امتداد دارد و همچنین قوه مجریه بر قوه مقننه .
-از آنجایی که نظام فرانسه بر گرفته شده از نظام ریاستی و پارلمانی است قوه مجریه در نظام فرانسه از حق ابتکار قانون برخوردار است .( این ها ویژیگی های نظام مخلط است که توضیح داد)
-قوه مجریه دقیقا برعکس نظام ریاستی و برعکس ایالات متحده امریکا که ریس جمهور حق ابتکار قانون را نداشت. اما ریس جمهور در فرانسه حق ابتکار قانون دارد یعنی می تواند لوایح قانونی را تنظیم کند. و در جهت تصویب به قوه مقننه پیشنهاد بدهد و به این صورت در قدرت قانون گذاری سهیم می شود. همچنین نخست وزیر و وزرا حتی حضور در مجلس را دارند و همچنین در مذاکرات شرکت می کنند. و از برنامه های خودشان و پشنهادات خودشان دفاع خواهند کرد.
-موضوعی که در ایالات متحده امریکا وجود نداشت
اما در پارلمان داریم ما در نظام پارلمانی در انگلستان مثلا بوریس جانسون در دوران کرونا امد محدودیت ها و قرنطینه را اعلام کرد. و بعد خود بوریس جانسون نخست وزیر انگلستان که امد این قانون را اطلاع رسانی کرد بعد خودش امده بود یک مهمانی تدارک دیده بود. و در محدودیت ها و بعد متوجه شدند و رسانه ای شد این موضوع و پارلمان و مجلس عوام از نخست وزیر می خواستن بیایند در مورد این مسله توضیح بدهد که چرا در زمانی که محدودیت ها داشته اعلام می شده خود نخست وزیر که این قانون را اطلاع رسانی کرده خودش امده مهمانی برگزار کرده و نخست وزیر را شروع کردن ازش سوال کردن و پرسیدن و نخست وزر مجبور بود که درواقع دفاع بکند از خودش ، و هر کدام از نمایندگان مجلس شروع می کردند به اینکه نخست وزیر قانون نقض کرده .
ما این مورد را در ایالت متحده امریکا نمی بینیم فقط یک مورد بود که در زمان ترامپ که قرار بود ترامپ را استیضاح کنند. و ان هم به نتیجه نرسید ولی در نظام پارلمانی این موضوع کاملا هویدا است . و یکی از ویژگی ها و مهمترین امتیاز مثبت نظام پارلمانی است که قوه مجریه در برابر قوه مقننه پاسخگو باشد. بنابراین قوه مجریه موظف است به دلیل تسلط کار بشناساند به امور و وسعت اطلاعات در مذاکرات مجلس و مذاکراتی که انجام می شود شرکت بکند و توضیح دهد .
همچنین اینکه آیین نامه های مستقل که از طرف خود قوه مجریه اعلام می شود. و برای قوه مقننه ارسال می شود باعث می شود که در واقع علاوه بر نخست وزیر . علاوه بر ریس کشور یا ریس دولت وزرا هم در امر قانون گذاری نقش داشته باشند .
-مشارکت قوه مقننه است در امور قوه مجریه، قوه مقننه با تصویب بودجه و صدور اجازه مالی در امور سازمانی قوه مجریه دخالت می کند البته بصورت غیر مستقیم و همچنین اینکه قوه مقننه از حق نظارت برخوردار است و استفاده از مکانیسم های اینجا یک کلمه هست که خوانا نیست سوال ،امضا به مجلس ،تحقیق ،تفحص این ها رابرخوردار است
-اما از طرف دیگر هم بین قوه مجریه و قوه مقننه تعادل وجو دارد .تعادل یعنی اینکه به این صورت هم نیست چون دارد مشارکت و همکاری این دو قوه را داریم توضیح می دهیم شایذ این ذهنیت ایجاد بشود که این ها چون دارند در امور یکدیگر دخالت می کنند پس باعث می شود که هیچ کدام وظایف خودشان را بدرستی ایفا نکنند درصورتی که این طور نیست تعادلی که وجود دارد بین قوه مجریه و قوه مقننه باعث می شود که در واقع در نقش آنها و وظیفه شان خدشه ای وارد نشود به این صورت که قوه مقننه در شکل گیری و ادامه حیات بخشی از قوه مجریه نقش اصلی را ایفا می کند در اقتدار تام برخوردار است
اولا اینکه نخست وزیر و وزرا برای شروع به کار باید رای اعتماد پارلمان را کسب بکند
در صورتی که در نظام ریاستی خواندیم که در ایالات متحده آمریکا به هیچ وجه چنین مسله ای وجود ندارد وزرا صرفا در برابر ریس جمهور پاسخ گو هستند و این ریس جمهور هست که وزرا را نصب یا عزل می کند. اما اینجا نخست وزیر و وزرا در فرانسه هم همین طور است ، انگلستان ،ارتیش و … وزرا و نخست وزیر در برابر پارلمان مسیول هستند و باید رای اعتماد پارلمان را بگیرند و افرادی که برای نخست وزیری یا وزرات انتخاب می شوند باید مورد وثوق قوه مقننه باشند و برنامه هایشان را به تایید قوه مقننه برسانند در غیر اینصورت امکان تشکیل دولت و شروع به فعالیتی وجود ندارد .
-ثانیا اینکه حیات بخشی از قوه مجریه به پارلمان بستگی دارد یعنی چی؟
یعنی اینکه دولت در برابر مجالس مقننه مسیولیت سیاسی دارد ،نخست وزیر و وزرا مدام در برابر نمایندگان ملت باید پاسخگو باشند، این نمایندگان در صورت عدم رضایت از عملکرد وزرا می توانند به ابتکار خودشان یعنی استیضاح وزیر اینجا یک کلمه هست که خوانا نیست رای اعتماد ندهند .اگر رای اعتماد ندهند کابینه سقوط می کند یعنی از ویژیگی نظام پارلمانی و نظام مختلط است که اگر قوه مقننه به وزرا رای اعتماد ندهد کابینه سقوط خواهد کرد .
-قوه مجریه هم برقوه مقننه اقتدار لازم را دارد ،رییس جمهور می تواند پارلمان را منحل بکند همانطور که نخست وزیر در انگلستان می توانست پارلمان را منحل بکند به این صورت که در موارد مخالفت اکثریت پارلمان با سیاست او برنامه های قوه مجریه یکی از ارکان این قوه یعنی رییس جمهور قادر است که به عمر قوه مقننه قبل از اتمام دوره انها پایان بدهد و مردم را با برگزاری انتخابات پارلمانی زودرس در خصوص موضوع مورد اختلاف داوری فرا می خواند . دقیقا مثل انگلستان ، انگلستان هم همین طور بود ، نخست وزر می توانست که در واقع اگر اکثریت پارلمان با او مخالفت داشتن بتواند که در واقع پارلمان را منحل بکند و دوباره رای گیری می شود .
– در بعد ریاستی ، ریس جمهور در نظام مختلط قدرت بسیار زیادی دارد دقیقا مثل آمریکا .قدرت د ردست رییس جمهور است چرا؟
• چون رییس جمهور توسط مردم است که انتخاب می شود دقیقا مثل نظام ریاستی ،رییس جمهور بطور مستقیم و با رای همگانی به وسیله مردم انتخاب می شود این قاعده باعث می شود که قوه مجریه در سطحی نسبتا برابر با قوه مقننه قرار بدهد ،دقیقا بالاترین مقام سیاسی کشور رییس جمهور و ضمن اینکه اختیارات رییس جمهور دقیقا مثل نظام ریاستی وسیع است و اختیارات زیادی دارد چون از یک طرف ریس کشور و تمام اختیارات که مربوط به سمتش هست را با ابتکار تمام اعمال می کند و از طرف دیگر هم ریس دولت یعنی بر قوه مجریه ریاست دارد اما به این صورت است که برخی از اختیاراتش توسط خود ریس جمهور اعمال می شود برخی دیگر توسط نخست وزیر و هییت دولت انجام میشود.
. عدم مسئولیت رئیس جمهور:رئیس جمهور در نظام مختلط از مسئولیت مبرا است مثلا نظام ریاستی،مثل رئیس جمهور در آمریکا ، در این صورت مثل نظام ریاستی قوه مقننه نمی تواند با استیضاح ودادن رأی عدم اعتماد موجبات عزل رئیس جمهور را فراهم کند.به عبارت دیگر حیات سیاسی رئیس جمهور به پارلمان وابسته نیست و رئیس جمهور می تواند با خیال راحت تا پایان دوره ریاست جمهوری را ادامه دهد و وظایفش را انجام دهد.وقتی میگوییم عدم مسئولیت منظورمان عدم مسئولیت سیاسی است والا مسئولیت کیفری رئیس جمهور قابل طرح است و مثل نظام های ریاستی از این جهت قابل تعقیب و محاکمه است.
در برخی از نظام های مختلط رئیس جمهور از اختیارات فراتر از اختیارات شناخته شده در قانون اساسی برخوردار است
اما در برخی دیگر از نظام های مختلط رئیس جمهور از تمام اختیاراتی که در قانون اساسی رئیس جمهور ذکر شده بهره مند نمیشود.مثلا کشور هایی مثل اتریش،ایرلند و…دقیقا اینگونه هستند دعنی درسته که رئیس جمهور اختیارات زیادی دارد اما اختیاراتش در واقع به همان میزانی نیست که در قانون اساسی ذکر شده، کشور فرانسه از جمله کشورهایی است که اختیارات رئیس جمهور فراتر از اختیاراتی است که در قانون اساسی پیش بینی شده است.
(کارکرد نظام های مختلط در مواردی شکننده و آسیب پذیر است) این جمله یعنی چه؟یعنی اینکه در نظام های پارلمانی و نظام های ریاستی در هر کدام اگر بحرانی در آن نظام ها ایجاد شود راه حل هایی برای مقابله با آن بحران دارند.اما در نظام های مختلط در شرایطی که دارای دولتی از نوع پارلمانی هستش (رئیس جمهور از نوع ریاستی است)چنین راه حل هایی پیش بینی نمی شود و در صورت فقدان ارتباط سیاسی بین قوه مجریه و قوه مقننه و همچنین اعضا ممکن است اختلافات بینشان به شدت افزایش پیدا کند.
…..
انقلاب کبیر فرانسه در سال 1789در کشور فرانسه رخ داد و رژیم سابق رو از بین برد و جمهوری های جدید روی کار آمدند. مثل جمهوری حکومت کنسولی،امپراطوری ناپلئون،جمهوری دوم،جمهوری سوم،جمهوری چهارم،جمهوری پنجم. که از سال 1958 تا به امروز ادامه دارد.
در مورد فرانسه بر اساس قانون اساسی 1958 که آخرین قانون اساسی فرانسه هستش که اصلاح شده و در اثر تحولات سیاسی که به وجود آمد. رئیس جمهور از موفقیت محوری در نظام سیاسی فرانسه برخوردار شده،این موقعیت مهم ترین عاملی است. که امکان قرار گرفتن حکومت فرانسه را در ذیل یکی از طبقه بندی های کلاسیک نظام های سیاسی یعنی همون نظام پارلمانی و نظام ریاستس قرار بگیرد.
رئیس جمهور طبق قانون اساسی به وسیله یک هیئت انتخاب کننده برگزیده می شود. این هیئت از اعضای پارلمان یعنی مجلس ملی و مجلس ثنا برخوردار است. و اینکه رئیس جمهور از بین هر شهروند فرانسوی که حداقل 23 سال تمام را داشته باشد انتخاب خواهد شد. و در صورتی نامزدی اش پذیرفته می شود که حداقل 500نفر از شهروندان فرانسه این فرد را انتخاب کنند. البته این 500 نفر الزاما باید از بین اعضای مجلس ملی و ثنا انتخاب شده باشند. مدت ریاست جمهوری در فرانسه 5 سال است در صورتی که قبلا مدت ریاست جمهوری 7 سال بود اما بعدا اصلاح شد. و این مدت 5 سال شد.
از جمله اختیاراتی که رئیس جمهور در فرانسه دارد تقسیم می شود به :
1_اختیارات سنتی
2_اختیارات شخصی
3_اختیارات استثنایی
اختیارات سنتی:یعنی اینکه در امور اجرایی و اداری یک سری اختیاراتی رو دارد. مثلا اینکه نصب و عزل وزرا،رئیس جمهور تصویب نامه ها و بخش نامه هایی که از طرف شورای وزیران صادر میشود را امضا میکند. همچنین در حوزه سیاست های خارجی ، امضا اعتبار نامه صلح رو با رئیس جمهور است. یعنی اگر فرانسه بخواهد یک فردی را به عنوان سفیر به کشور های دیگر بفرستد یا سفیری را قبول کند امضا اعتبار نامه های آنها یا همان استوار نامه سفرا با رئیس جمهور است.
مذاکره با دول خارجی و انعقاد معاهدات بین المللی با رئیس جمهور است. در حوزه قانون گذاری هم اختیاراتی دارد. رئیس جمهور در فرانسه از حق ابتکار قانون گذاری برخوردار است. ذئیس جمهور مجبور است ظرف 15 روز از زمانی که قوانین به او ابلاغ میشود باید قانون را توجه کند. در عین حال میتواند قبل از اینکه این15 روز تمام شود از پارلمان بخواهد که شور دیگری نسبت به قانون جدید برگزار کند.
ثانیا اجلاس های فوق العاده ی پارلمان با فرمان رئیس جمهور و بنا به درخواست نخست وزیر انجام خواهد شد و اینکه رئیس جمهور از حق ارسال پیام به پارلمان برخوردار است.
در امور قضایی هم ریس جمهور از اختیاراتی برخوردار است.رئیس جمهور باید استقلال قوه قضاییه را تضمین کند،ریاست شورای عالی قضاییه را برعهده دارد و اعضای آن توسط رئیس جمهور انتخاب خواهد شد.همچنین رئیس جمهور حق عفو را اعمال میکند و فرمانش در این مورد باید به امضای نخست وزیر،وزیر دادگستری برسد.
اختیارات شخصی یا صلاحیت های اختیاری:فرماندهی نیرو های مسلح را برعهده دارد،عزل و نصب نخست وزیر و حق ارسال پیام و فرماندهی نیرو های مسلح جز اختیارات شخصی است و نیازی به امضا وزیر ندارد و شخصا خودش انجام می دهد.اما اختیاراتی که با مشورت یا پیشنهاد مقام دیگری اعمال میشود انحلال مجلس ملی و مراجعه به رفراندوم است.یعنی این مورد جز اختیاراتی است که نخست وزیر حتما باید تایید کند.
رئیس جمهور میتواند مجلس ملی را هر موقع که بخواهد و بر سر هر موضوع و به هر علتی منحل کند اما دو مورد را باید رعایت کند:
1-رئیس جمهورظرف مدت یکسال نمی تواند مجلس را بیش از یکبار منحل کند.
2-باید تصمیمش را با نخست وزیر در میان بگذارد و با او مشورت کند.
محدودیت های مراجعه به رفراندوم برای رئیس جمهور:
تصمیم رئیس جمهور باید به پیشنهاد دولت برسد یعنی در واقع با مشورت نخست وزیر انجام شود. و اینکه طرح و لایحه ای که نیاز به همه پرسی و رفراندوم دارد زمانی ارائه شود. که اجلاس پارلمان برقرار است و از همه مهم تر پیشنهاد قانون و پیشنهاد همه پرسی در مورد موضوعات مهم یعنی تشکیلات قوای عمومی یا تحصیل مجوز برای امضا عهد نامه باید وجود داشته باشد.
اختیارات استثنایی:
در صورتی که استقلال ملی،تمامیت ارضی،اجرای تعهدات بین المللی فرانسه به گونه ای جدی و فوری مورد تهدید قرار گیرد. و عمل کرد قوای سه گانه را به هم زند،رئیس جمهور میتواند بعد از مشورت با نخست وزیر و رئیسان مجلس ملی و ثنا و همچنین شورای قانون اساسی تدابیر لازم را اتخاذ کنند.
در شرایط اضطراری رئیس جمهور هم صاحب قوه مجریه میشود هم قوه مقننه و به تنهایی هدایت سیاسی و امور قوه مجریه را برعهده دارد
کلمات کلیدی : حقوق تطبیقی –آثار – انواع – مبانی
منبع : کتاب حقوق تطبیقی
نظام های مختلط