عنصر مادی کلاهبرداری
عنصرمادی خود از ۳ قسمت تشکیل شده: ۱.رفتار فیزیکی ۲.نتیجه حاصله ۳.اوضاع و احوال
اگر خواستیم جرمی را بررسی کنیم باید ببینیم آن جرم رفتار مادی اش چگونه است. بافعل محقق میشود یا باترک فعل یا با رفتار. و باید ببینیم چه شرایطی نیاز است تا آن جرم به وقوع بپیوندد. نهایتا باید دید که نتیجه چه میشود. بعنوان مثال در قتل عمد ( ماده ۲۹۰ ق م ا) عنصر قانونی، عنصر مادی در قتل عمد که خود سه قسمت است ممکن است هم با فعل انجام شود هم با ترک فعل. شرایط و اوضاع و احوال آن هم این است که قربانی انسان باشد و زنده باشد. نهایتا نتیجه حاصله از بین رفتن جان است.
*درکلاهبرداری عنصر مادی( رفتار فیزیکی) تنها با فعل امکان پذیر است و باترک فعل محقق نمیشود. پس رفتر فیزیکی مادی بعنوان اولین جز عنصر مادی کلاهبرداری فعل مثبت است و باترک فعل امکان پذیر نیست.
شرایط و اوضاع و احوال لازم برای تحقق جرم کلاهبرداری:
1.وسایل باید نوعا متقلبانه باشد. 2.اعمال باید شخصا انجام شده باشد. 3.مال برده شده باید متعلق به دیگری باشد.
*وجود هرسه شرط باهمدیگر ضروری است و وجود یکی به معنای دیگری نیست. یعنی متقلبانه بودن وسایل لزوما معنای فریب خوردن و اغفال قربانی نیست و اینکه برای یک فرد ساده لوح شخص مجرم لزوما وسایل متقلبانه استفاده کرده باشد.
*ما در متقلبانه بودن وسایل ضابطه نوعی را بکار میبریم و در فریب خوردن قربانی، ضابطه شخصی را بکار میبریم. یعنی وسائل مورد استفاده کلاهبردار باید به گونه ای باشد که براساس قضاوت عرف، متقلبانه محسوب شود. شرط اغفال و فریب قربانی ضابطه شخصی دارد و مستلزم آن است که فرد عملا گول بخورد.
متقلبانه بودن وسائل یا عملیات متقلبانه:
حیله و تقلب رکن اصلی کلاهبرداری است و متقلبانه بودن درکلاهبرداری این جرم را از سایر جرائم متمایز میکند. درجرم کلاهبرداری وسیله متقلبانه یا عملیات متقلبانه موضوعیت دارد. لزوم متقلبانه بودن وسائل کلاهبرداری، درصدر ماده 1 قانون تشدید مرتکبین ارتشا، اختلاص و کلاهبرداری امده است.
درابتدا ماده میگوید هرکس از راه تقلب و حیله و… پس صرف بردن مال دیگری کلاهبرداری نیست و حتما باید وسائل متقلبانه باشد و حتما باید عملیات متقلبانه باشد. به همین دلیل صرف دروغگویی اگر باعث شود که ما اموال دیگری را هم ببریم، کلاهبرداری نیست اگر با مانور متقلبانه همراه نباشد.
بنابراین اگر کسی مقداری پول از دیگری بگیرد که در عوض آن به ان یکسری اقلام بدهد که پول را گرفت و جنس را نداد این عمل کلاهبرداری نیست.
قانونگذار مصادیق وسایل متقلبانه را 000 است ( م 1 ق تشدید مجازات ارتشا، اختلاص و کلاهبرداری)
البته موارد نام برده شده تمثیلی میباشند و حصری نیست. مثل عدم وجود شرکت و موسساتیا کارخانه های 000 و اخذ پول یا مالی از افراد که البته ممکن است آن شرکت یا موسسات وجود داشته باشند اما با کیفیاتی که شخص گفته وجود نداشته باشد که بازهم میشود توسل به وسایل متقلبانه.
مورد بعضی از وسایل متقلبانه فریب دادن مردم به داشتن به اموال یا وسایل اختیارات واهی است. اینکه مثلا فردی خود را ذی نفوذ معرفی کند گه بتواند گواهی نامه، کارت پایان خدمت و … درست کند و به 00000000 از مردم ببرد، کلاهبردار است. یکی دیگر از وسایل متقلبانه امیدوار کردن مردم به امور غیر واقع است. مثلا اینکه به طرف بگوید پول بده تتا سوالات کنکور رو برات بخرم. مورد دیگر از وسایل متقلبانه طبق ماده 1 ق ت.م.ا.ا.ک، ترساندن مردم از امور غیر واقع است که اگر بدین وسیله از مردم پول دریافت شد، آن شخص کلاهبردار است.
اگر شخص یک اسم یا یک عنوان مجعول اختیار کند که منظور این نیست که فرد یک اسم متفاوت تر از اسم رسمی خودش انتخاب کند. اینکار اختیار اسم مجعول نیست. اما اگر در شناسنامه دست برد و اسم را تغییر داد، از اسم مجعول استفاده کرده است. استفاده از عنوان هم مثل عناوین وکیل، پزشک، مهندس و…
مطابق یک دسته بندی ما دونوع کلاهبرداری داریم:
1.کلاهبرداری ساده 2.کلاهبرداری مشدد
نمونه کلاهبرداری های ساده ذکر شد و ما مانورهای متقلبانه ان بیان گردید که از یک تا 7 سال حبس دارند.
کلاهبرداری مشدد:
زمانی است که مجازات کلاهبردار تحت شرایطی تشدید میشود و از یک تا 7 سال به 2 تا 10 سال تبدیل میشود.
-درچه مواردی کلاهبرداری ساده به کلاهبرداری مشدد تبدیل میشود؟
الف) کلاهبردار عنوان یا سمت ماموریت در ظرف دولت یا سازمان های دولتی یا موسسات وابسته به قوای سه گانه نهاد های انقلابی، نیروهای مسلح برخلاف واقع اخذ کرده باشد.
ب)استفاده از تبلیغ عام یا وسایل ارتباط جمعی مانند رادیو و TV، مجلات، نطق در مجامع و یا انتشار اگهی چاپی یا خطی. منظور از تبلیغ عام این است که بواسطه یکی از وسایل ارتباط جمعی تحقق پیدا کند که این وسایل حصری نیستند و تمثیلی هستند.
*نطق در مجامع مستلزم حضور فرد در جمع میباشد و اگر صدای کسی یا کلیپ کسی در جمع پخش شود، تحت عنوان نطق در مجامع محسوب نمیشود.
پ)مرتکب از کارکنان دولت یا نهاد های دولتی یا قوای سه گانه باشد.
اگر دونفر مرتکب کلاهبرداری شوند و یکی از انها کارمند باشد و یکی غیر کارمند، به صرف اینکه فرد کارمند است، کلاهبرداری وی تشدید میشود اما تشدید مجاات کلاهبرداری این است که شخص قبل یا حین کلاهبرداری جز کارکنان و … باشد.
*باتوجه به کلمه فریب در تحقق شرایط کلاهبرداری، کلاهبرداری تنها علیه انسان امکانپذیر است. مثل انداختن سکه تقلبی در دستگاه های فروش اغذیه دانشگاه.
*اگرچه در تعریف کلاهبرداری امده شخص کلاهبردار باید مال مردم را ببرد اما مردم میتوانند دولت و سازمان های دولتی هم باشند و کلمه مردم عام است و از قید غالب است و شامل اشخاص حقیقی و حقوقی است.
نتیجه در جرم کلاهبرداری چگونه باید باشد؟
چون کلاهبرداری مقید به قید نتیجه است حتما باید فرد کلاهبردار مال دیگری را تحصیل کند و ببرد مثلا اگر شخصی با مانور های متقلبانه اقدام به اخذ چک کند ولی ان را نقد نکند، کلاهبرداری محسوب نمیشود. پس در کلاهبرداری باید مال به کلاهبردار یا شخصی که مورد نظر وی میباشد برسد و مال برده شود. چک وسیله پرداخت است اما اگر نقد نشود، مالی برده نشده است.
*کلاهبرداری مستلزم این است که بهطور مستقیم مال دیگری برده شود
*مزایای مالی کلاهبرداری محسوب نمیشود مثلاً شخصی 00000 خود را بیشتر اعلام کند که حق بیمه کمتری بدهد.
*اگر کسی با مانورهای متقلبانه یک منفعت مالی کسب کند مثل اینکه مدرکی را جعل کند و بتواند آزمون بدهد و بدینترتیب بعد از قبولی در آزمون، مشغول به کار شود یا یک مزیت مالی کسب کند، این اقدام کلاهبرداری نیست چون حتما باید یک مال برده شود.
پس برای بردن مال دیگری این دو عنصر باید در نظر گرفته شود: 1) ورود ضرر به قربانی 2)انتفاع کلاهبردار یا شخص موردنظر.
*در کلاهبرداری حتما حتما مال باید برده شود اگر وسایل متقلبانه و فریب قربانی باشد و مال برده نشود کلاهبرداری نیست و حتما باید مجرم یا شخص مورد نظر او منتفع شده باشد.
عنصر روانی کلاهبرداری؛
دائمی یا موقتی بودن انتفاع کلاهبردار یا جبران خسارت شدن قربانی از راههای دیگر مثل بیمه و غیره باعث عدم رخ دادن کلاهبرداری نیست و کلاهبرداری اتفاق افتاده است.
نکته : غیر قانونی بودن موضوع کلاهبرداری موجب عدم تحقق کلاهبرداری نیست به عنوان مثال اگر کسی با مامور های متقلبانه به دیگری مراجعه کند و قصد جلب پاسپورت یا گواهینامه کند و فرد را فریب دهد کلاهبرداری محقق شده است.
•قانون از کسی که؟ به سمت او بیاید حمایت نمیکند قانون ضامن حمایت از حماقت نیست.
نکته مهم و امتحانی: در خصوص رقابت مکارانه مثلاً اینکه کسی بیاید و برای اینکه مردم را از خرید کالایی منصرف کند آن را بی ارزش جلوه بدهد اگر کسی به این روش ضرری به دیگری وارد کرد این امر موجب کلاهبرداری نمی شود چون ؛ نتیجه مستقیم توسل به وسایل متقلبانه و انتفاع شخص متقلب محقق نشده است.چون ضرری که به قربانی وارد شده به تبع عدم خرید مردم می باشد.
•• شروع به کلاهبرداری:
جایگاه بررسی شروع به جرم ها در پایان عنصر مادی است. زیرا به نوعی جرم ناتمام میماند در مرجع اجرا شروع به کلاهبرداری عبارت است از:
••توسل توام با سوء نیت به وسایل یا عملیات متقلبانه برای بردن مال دیگری مثل تظاهر به آتش سوزی برای دریافت خسارت از بیمه و متوجه شدن بیمه••
به عبارت دیگر در بحث شروع به کلاهبرداری ممکن است آن نتیجه مورد نظر را به دست نیاورده ایم.
• مجازات شروع به کلاهبرداری:
این مجازات در حالت ساده یک سال حبس است چون قانون تشدید می گوید حداقل مجازات مقرر و در حالت کلاهبرداری مشدد دو سال حبس به علاوه انفصال دائم برای مدیرکل ها.
•نکته: ما در شروع به کلاهبرداری جزای نقدی را نداریم چون فرد هنوز پولی را نبرده و در حال شروع است.
• نکته : مجازات شروع به کلاهبرداری حداقل مجازات مقرر در قانون برای همان جرمی باشد.
•نکته عنصر روانی کلاهبرداری: این عنصر خود از دو جزء تشکیل شده است ؛
۱.سوء نیت عام
۲.سوء نیت خاص
•برای اثبات کلاهبرداری احراز قصد بردن مال دیگری ضروری است.
••سوء نیت عام : منظور از آن عمد، اراده و آگاهی فرد در ارتکاب به عمل مجرمانه یا به عبارت دیگر عامدا و عالما و با داشتن اراده و اختیار فرد به وسایل متقلبانه متوسل شود یا به عبارت دیگر کلاهبردار با علم به تقلبی بودن وسیله مورد استفاده خود عالما و عامدا مانورهای متقلبانه انجام دهد. پس در نتیجه؛ در حالت مستی بیهوشی و غیره مانور متقلبانه انجام دهد سوء نیت عام ندارد.
••سوء نیت خاص: عبارت است از اینکه فرد قصد بردن مال دیگری را داشته باشد قصد رسیدن به نتیجه.
•• نکته : مقدار معین کلاهبرداری ملاک نیست مثلاً طرف بگوید میخواستنم ۱۰۰ میلیون کلاهبرداری کنم ۵۰ میلیون برده ام.
کلمات کلیدی : جزا – کلاهبرداری – جرایم علیه اموال
منبع : کتاب جزا میر محمد صادقی