بدن کیسه تنان یک کیسه داخلی برای هضم دارد که به آن حفره گوارشی میگویند. حفره گوارشی تنها یک دهانه دارد، یک دهان که حیوان از طریق آن غذا میگیرد و مواد زائد را رها میکند. شاخکها از لبه دهان به بیرون کشیده میشوند. کیسه تنان شامل مرجانها، هیدرها، چتر دریایی، شقایقهای دریایی، قلمهای دریایی، شلاقهای دریایی و پرههای دریایی هستند.
دیواره بدن کیسه تنان از سه لایه تشکیل شده است، یک لایه بیرونی به نام اپیدرم، یک لایه میانی به نام مزوگلیا و یک لایه داخلی به نام گاسترودرم. اپیدرم شامل مجموعهای از انواع مختلف سلول است. این موارد شامل سلولهای اپیتلیومی عضلانی است که منقبض میشوند و حرکت را امکانپذیر میکنند، سلولهای بینابینی که بسیاری از انواع سلولهای دیگر مانند تخمک و اسپرم را ایجاد میکنند، نیدوسیتها که سلولهای تخصصی منحصر به فرد کیسهتنان هستند و در برخی از این جانوران حاوی ساختارهای گزنده، سلولهای ترشحکننده مخاط و سلولهای غدهای که مخاط ترشح میکنند، سلولهای گیرنده و سلولهای عصبی که اطلاعات حسی را جمعآوری و انتقال میدهند.
داشتن تقارن شعاعی
کیسه تنان به صورت شعاعی متقارن هستند. این بدان معناست که حفره گوارشی، شاخکها و دهان آنها به گونهای در یک راستا قرار گرفتهاند که اگر بخواهید یک خط خیالی از مرکز بدن آنها بکشید، از بالای شاخکهای آنها تا پایه بدنشان، میتوانید حیوان را حول آن محور بچرخانید و در هر زاویه در چرخش تقریباً یکسان به نظر میرسد. راه دیگری برای بررسی این موضوع این است که کیسه تنان استوانهای بوده و دارای بخش بالا (دهانی) و پایین (خلفی) هستند اما سمت چپ یا راست ندارند.
چندین نوع فرعی از تقارن شعاعی وجود دارد که گاهی اوقات بسته به جزئیات ساختاری یک موجود زنده تعریف میشود. به عنوان مثال، بسیاری از چترهای دریایی دارای چهار بازوی دهانی هستند که در زیر بدن آنها امتداد دارد و بنابراین ساختار بدن آنها را میتوان به چهار قسمت مساوی تقسیم کرد. به این نوع تقارن شعاعی تترامریسم گفته میشود. بعلاوه، دو گروه از درختان، مرجانها و شقایقهای دریایی، تقارن شش یا هشت برابری دارند. به این نوع تقارنها به ترتیب هگزامریسم و اکتامریسم گفته میشود.
لازم به ذکر است که کیسه تنان تنها حیواناتی نیستند که تقارن شعاعی از خود نشان میدهند. خارپوستان همچنین تقارن شعاعی را نشان میدهند. در مورد خارپوستان، آنها دارای تقارن شعاعی پنجقسمتی هستند که به آن پنتامریسم گفته میشود.
اسکلت کیسه تنان
در مدوزها تنها ساختار نگهدارنده مزوگلیا است. هیدر و بیشتر شقایقهای دریایی دهان خود را میبندند وقتی که تغذیه نمیکنند و آب موجود در حفره گوارشی بهعنوان یک اسکلت هیدرواستاتیک عمل میکند و بیشتر شبیه یک بالون پر از آب به نظر میرسند. پولیپهای دیگر مانند توبولاریا از ستونهایی از سلولهای پر از آب برای حمایت استفاده میکنند. قلمهای دریایی مزوگلیا را با اسپیکولهای کربنات کلسیم و پروتئینهای فیبری سخت، بیشتر شبیه اسفنجها، سفت میکنند.
در برخی از پولیپهای کلنیساز، پریدرم کیتینی از بخشهای متصلکننده و قسمتهای پایینی پولیپهای منفرد حمایت و محافظت میکند. مرجانهای سنگی اسکلتهای بیرونی کربنات کلسیم عظیمی ترشح میکنند. چند پولیپ موادی مانند دانههای شن و قطعات پوسته را جمعآوری کرده که آنها را به بیرون خود متصل میکنند. برخی از شقایقهای دریایی کلنیساز مزوگلیا را با ذرات رسوب سفت میکنند.
لایه های سلولی در کیسه تنان
کیسهتنان حیوانات دیپلوبلاستیک هستند. به عبارت دیگر، آنها دارای دو لایه سلولی اصلی هستند، در حالی که حیوانات پیچیدهتر، تریپلوبلاستهایی هستند که دارای سه لایه اصلی هستند. دو لایه سلولی اصلی کیسهتنان تشکیل اپیتلیومی میدهند که عمدتاً یک سلول ضخامت دارند و به یک غشای پایه فیبری متصل هستند که آن را ترشح میکنند. آنها همچنین مزوگلیای ژلهمانندی ترشح میکنند که لایهها را از هم جدا میکند. لایهای که رو به بیرون است، به نام اکتودرم (پوست خارجی) شناخته میشود،
به طور کلی شامل انواع سلولهای زیر است.
- سلولهای اپیتلیوم عضلانی که بدن آنها بخشی از اپیتلیوم را تشکیل میدهد اما پایههای آنها گسترش مییابد تا رشتههای عضلانی را در ردیفهای موازی تشکیل دهند. الیاف لایه سلولی رو به بیرون عموماً در زوایای قائمه با الیاف لایه رو به داخل قرار دارند. در Anthozoa (شقایقها، مرجانها، و غیره) و Scyphozoa (چتر دریایی)، مزوگلیا حاوی برخی از سلولهای ماهیچهای است.
- نیدوسیتها، سلولهای نیزه-مانند گزنده که نام کیسه تنان از حضور آنها منشا گرفته است بین یا گاهی در بالای سلولهای عضلانی ظاهر میشوند.
- سلولهای عصبی. سلولهای حسی بین یا گاهی در بالای سلولهای ماهیچهای ظاهر میشوند و از طریق سیناپسها (شکافهایی که سیگنالهای شیمیایی در آن جریان دارند) با سلولهای عصبی حرکتی که بیشتر بین پایههای سلولهای ماهیچهای قرار دارند، ارتباط برقرار میکنند. برخی یک شبکه عصبی ساده را تشکیل میدهند.
- سلولهای بینابینی که غیر تخصصی هستند و میتوانند با تبدیل به انواع مناسب جایگزین سلولهای ازدسترفته یا آسیبدیده شوند. این سلولها بین پایه سلولهای عضلانی یافت میشوند.
علاوه بر سلولهای اپیتلیوم عضلانی، عصبی و بینابینی، گاسترودرم رو به داخل (پوست معده) حاوی سلولهای غدهای است که آنزیمهای گوارشی ترشح میکنند. در برخی گونهها حاوی غلظتهای پایینی از سلولهای نیدوسیت است که برای مهار طعمهای که هنوز در حال مبارزه است استفاده میشود. مزوگلیا حاوی تعداد کمی از سلولهای آمیبمانند و سلولهای ماهیچهای در برخی گونهها است. با این حال، تعداد سلولها و انواع لایه میانی بسیار کمتر از اسفنجها است.
سلول های نیدوسیت یا گزنده در کیسه تنان
این سلولهای گزنده به عنوان نیزه عمل میکنند، زیرا محمولههای قابل حمل در آنها توسط نخها به بدنه سلولها متصل میشوند. سه نوع نیدوسیت شناخته شده است که در ادامه توضیح دادهایم.
- نماتوسیستها سم را به طعمه تزریق میکنند و معمولاً خارهایی دارند تا آنها را در بدن قربانی نگه دارند. اکثر گونهها دارای نماتوسیست هستند.
- اسپیروسیستها به قربانی نفوذ نمیکنند یا سم تزریق نمیکنند، بلکه آن را با موهای چسبنده کوچک نخمانند در هم میتنند و گیر میاندازند.
- Ptychocysts برای شکار طعمه استفاده نمیشود در عوض رشتههای تیکوسیست تخلیهشده برای ساخت لولههای محافظی که صاحبان آنها در آن زندگی میکنند استفاده میشود. تیکوسیستها ها فقط در راسته Ceriantharia، شقایق لولهای یافت میشوند.
جمعبندی کیسه تنان
همانطور که در این مطلب بیان شد کیسه تنان ویژگیهای منحصربه فردی دارند. این جانوران با وجود تنوع، چند ویژگی اساسی مشترک دارند که به صورت خلاصه آنها را جمعبندی کردهایم:
بیشتر آنها موجودات دریایی هستند در حالی که تعداد کمی مانند هیدر در آب شیرین یافت میشود.
در حالی که برخی منفرد هستند (شقایق دریایی) برخی دیگر مانند مرجانها به صورت کلنی زندگی میکنند.
اعضای این گروه دارای تقارن شعاعی هستند، اما شقایقهای دریایی تقارن دو شعاعی از خود نشان میدهند.
دیواره بدن کیسهتنان شامل یک اپیتلیوم بیرونی به نام اپیدرم و اپیتلیوم داخلی به نام گاسترودرمیس است. بین اپیدرم داخلی و خارجی یک مزوگلیا ژلاتینی وجود دارد.
دو شکل مختلف از کیسه تنان وجود دارد: پولیپ و مدوز . پولیپ به صورت هیدرووئیدی، بدون جهتدهی به سمت بالا است. مدوز به شکل زنگوله یا چتری بوده که در راستای دهان به پایین است.
آنها هضم درونسلولی و خارجسلولی را در حفره لولهای معده نشان میدهند.
سیستم گردش خون، تنفس و دفع در کیسه تنان وجود ندارد. از طریق فرآیند انتشار در سراسر دیواره بدن، تبادل گازهای تنفسی و دفع مواد زائد دفعی صورت میگیرد.
آنها سیستم عصبی ضعیفی دارند و به شکل یک شبکه عصبی در دیوارههای بدن و شاخکها وجود دارد.
این جانوران پلیمورفیسم را نشان میدهند. یعنی دو فرم جنسی و غیرجنسی بدن در آنها وجود دارد: پولیپ غیرجنسی و مرحله مدوزی جنسی.
پولیپ یک شکل استوانهای در هیدر است.
دیواره بدن کیسه تنان شامل سلولهای گزندهای است که به آنها «نیدوسیت» (Cnidocytes) گفته میشود. هر یک از سلولهای نیدوسیت شامل کپسولهای غشایی پر از مایع است. نیدوسیتها در دفاع و گرفتن طعمه عمل میکنند.
کیسه تنان دارای یک حفره مرکزی کیسهمانند کور هستند که به آن حفره گوارشی یا کولنترون گفته میشود که توسط دهان باز شده و توسط شاخکها احاطه شده است. دهان در بلع و هضم عمل کرده و کولنترون به هضم و گردش خون کمک میکند.
تولیدمثل غیرجنسی از طریق شکافت، جوانه زدن و تکه تکه شدن در آنها صورت میگیرد .
کلیدواژه : آناتومی بدن کیسه تنان / داشتن تقارن شعاعی کیسه تنان / جمعبندی کیسه تنان / کیسه تنان چیست
منبع :
بدن کیسه تنان