امروزه یکی از موضوعات مهم و اساسی و مشترک در دانش فقه و حقوق اتانازی است. اتانازی به معنی پایان دادن به زندگی فردی به درخواست خودش و به دست دیگری هست. که با نیت رهایی او از درد و رنج طاقت فرسا صورت میگیرد. در برخی از کشورها قتل بیمار لاعلاج، بارضایت وی به رسمیت شناخته شده است. اما در اکثر کشورهای جهان چنین کاری ازنظر اخلاقی قابل نکوهش است و مرتکب آن را به لحاظ حقوقی مجرم میدانند. در حال حاضر تنها سه کشور هلند، بلژیک، لوگزامبورگ و چهار ایالت از ایالات متحده آمریکا، اتانازی فعال داوطلبانه را پذیرفته و آن را به رسمیت شناخته اند. و در سایر کشورها این قسم از اتانازی هرچند اغلب، مجازاتی خفیف تر از قتل عمد دارد؛ لیکن درهرحال جرم تلقی گردیده و ممنوع است.
باید توجه داشت که در اغلب کشورهای مخالف اتانازی، تنها با نوع فعال آن مخالفت میگردد و اتانازی « غیرفعال داوطلبانه » تقریباً در هیچیک از کشورها مورد مخالفت واقع نمیشود ازنظر فقها نیز اذن فرد به قتل خویش، عمل کشتن را مباح نمیسازد.لذا شخص،مرتکب فعل حرامی شده است. اتانازی که ویژگی اصلی آن رضایت هست؛در هیچکدام از استثنائات حقوقی قرار نمیگیرد و بعضی از انواع اتانازی را میتوان از مصادیق قتل عمدی دانست اما استثنائا ماده 563 قانون مجازات اسلامی رضایت مجنی علیه را تحت شرایطی موجب سقوط قصاص یا دیه دانسته است.
واژه های کلیدی: اتانازی_حیات_ رضایت بیمار _ فقه امامیه _ حقوق کیفری ایران – – – –
مقدمه
تصور داشتن مرگی سخت،آمیخته با رنج،به دوراز آرامش و گاه همراه با خواری، معمولاً نگران کننده تر از ناخوشایندی خود مرگ است. غالب مردم مرگی راحت و سریع را بر طولانی شدن عمر رنج آور وتوام با بیماری دردناک ترجیح میدهند. تحولات علم پزشکی، تأثیر خاصی دربهبودی از بیماریها داشته است. بسیاری از بیماریهایی که درگذشته لاعلاج و کشنده بودند، با تحولات اخیر علم پزشکی قابلدرمان شده اند. بیماریها گاهی لاعلاج اند و چنان درد و رنج شدید و طولانی دارند که مریض، بستگان و کادر درمان را درمانده و مستأصل میسازند.
مجموعه این شرایط، بیمار را سخت مشتاق مرگ میکند و به اصرار از پزشک میخواهد که به زندگی آکنده از درد و رنج وی پایان دهد. بنابراین سؤالی که در اینجا مطرح میشود این است که آیا انسان میتواند در شرایط دردناک درباره زندگی و نفس خود تصمیم گرفته زمان و چگونگی مرگ خویش را انتخاب کند؟ ونیز آیا بیمار همچنان که از حق داشتن یک زندگی خوب برخوردار است از حق خوب مردن، حق مرگی باوقار، راحت و بهدوراز تحقیر و تخفیف نیز بهرهمنداست؟
اتانازی با معانی خود مثل مرگ بدون درد و رنج، کشتن دلسوزانه، خوب میری، بیمار کشی طبی و مرگ آرام و راحت و مرگ سفید شناخته میشود. اتانازی از پیچیده ترین موضوعات مبتلابه جامعه امروزی هست و ازنقطه نظر فقهی و حقوقی موردتوجه هست.
بیان مسئله
شکی نیست که از یکسو،انسان نسبت به استفاده از جسم خود دارای اختیار و اراده است. از سوی دیگر،این استفاده میبایست محدود بهجایی باشد که عقل آن را روا دانسته،دین نیز آن را تائید کند. بنابراین،جعل حکم حرمت برای خودکشی و واردکردن نقض و ضرر بر بدن خود،همچنین وضع تدابیر جزایی در این موارد، نشانگر آن است که بدن انسان درمواردی متعلق حکم الهی نیز قرار داشته،اراده و اختیار او در این موارد اثری ندارد. یکی از مباحث بسیار مهم،مبحث اتانازی هست که اعلاء درجه آسیب انسان به نفس خویش هست.
واژه اتانازی که ریشه آن از اصطلاح یونانی “eu” به معنای ” خوب و راحت ” است. گاهی نیز این اصطلاح به معنای گرفتن زندگی کسی در معنای مثبت اطلاق میشودبنابراین اتانازی انواع مختلفی دارد که جهت تفکیک و تشخیص انواع آن، اصطلاحاتی وضع شده که عبارتاند از 1 :.اتانازی داوطلبانه 2.اتانازی غیرداوطلبانه
اقسام دیگر اتانازی با توجه به نوع اقدام یا فاعل آن عبارتاند از 1 :.اتانازی فعال 2.اتانازی انفعالی درشریعت : اقسام دیگر اتانازی با توجه به نوع اقدام یا فاعل آن عبارتاند از 1 :.اتانازی فعال 2.اتانازی انفعالی در شریعت اسلامی،حفظ حیات انسان واجب است و قتل آدمی و ازهاق نفس او شرک به خداوند و یکی از بزرگترین گناهان و از شنیع ترین اعمال شمرده شده است
……
تسریع در مرگ بیماری که مبتلابه مرض لاعلاج شده است و از درد رنج میبرد، چه با موافقت بیمار یا بستگانش، چه بدون اطلاع و موافقت آنها قتل نفس و حرام است و عاملین چنین عملی قاتل محسوب شده و مستحق مجازات شدید میباشند اگر پزشکی دارویی راکه به مرگ یک بیمار سرعت میبخشد،تجویز نماید یا به وی بدهد در چارچوب احتمالی قانون، قتل قرار میگیرد.
اما این رفتار همیشه به قتل عمد یا شبه عمد منجر نخواهد شد. نظر برخی فقها در این مورد این است که پزشک نمیتواند با درخواست بیماران درمانناپذیر که برای رهایی از زندگی دردآور خود تقاضا دارند که پزشک به زندگی آنها پایان دهد موافقت کند و این عمل حرام است و بهمنزله قتل کل جامعه میباشد و موجب قصاص است. نظر برخی دیگر از فقها در مورد اتانازی این است که کشتن بیماری که مبتلابه مرض لاعلاج شده است واز درد رنج میبرد،چه با موافقت بیمار یا بستگانش یا بدون اطلاع و موافقت آنها ، قتل نفس محسوب میشود و حرام است و تمام احکام قتل عمد را دارد.
با توجه به اینکه اتانازی اقسام مختلفی دارد که بعداً بهتفصیل بررسی میشود در این تحقیق درصدد هستیم که انواع اتانازی را بررسی کنیم و ببینیم نظر اسلام و فقهای امامیه در خصوص اتانازی چه میباشد آنگاه به بررسی ابعاد حقوقی اتانازی در ایران و برخی کشورهای اروپایی بپردازیم تا ببینیم آیا اتانازی در کشورهای اروپایی پذیرفتهشده است یا خیر؟و اگر پاسخ مثبت است کدامیک از کشورها چنین جوازی را صادر کرده اند؟
1- مفهوم اتانازی
ازنظر لغوی بیانگر عملی است که در آن، مرگ بیمار به شیوه ای صورت میگیرد که کمترین میزان رنج و عذاب را برایش به همراه داشته باشد. گاهی نیز این اصطلاح در معنای گستردهتری نیز به کار گرفته میشود که شامل مواردی است که در آن پزشک با خودداری از فراهم کردن مداخلات پزشکی(ترک فعل) که باعث افزایش عمر بیمار میشود، درصدد مرگ او برآید.
2- تاریخچه اتانازی
اگر کمی به عقب بازگردیم جایی که این کلمه هنوز پا به عرصه وجود نگذاشته بود اعمالی به این مفهوم انجام می شده است. شواهد تاریخی مبین آن است که در جوامع بدوی به نوعی از اتانازی فعال استفاده میشده است و بیماران سخت را از روی ترحم و برای اینکه درد و رنج بیشتری نکشند، خفه میکردند. در حال حاضر نیز این روشها در بین بعضی از قبایل جزایر اقیانوس آرام و بخشهایی از آفریقا و آمریکای جنوبی رایج است. اسکیموهای جوان، پدر و مادر خود را هنگامی که سخت پیر شده باشند و کاری از دستشان برنیاید، با دست خود میکشند؛ کسی که از این کار سرباز زند، چنان است که گویی وظیفه ی فرزندی را انجام نداده است.
اپیکوریست ها و رواقیون، خودکشی و اتانازی را در شرایطی که بیمار شرایط دردناک و ناامیدکنندهای داشت، تأیید میکردند و حتی در مواردی که فرد به دلیل بیماری و کهولت، نحیف و ضعیف و ازکارافتاده میشد، این عمل را جایز میدانستند. در اغلب تمدنهای باستانی در اسپارت و سایر تمدن های باستانی سواحل مدیترانه در بین النهرین و هند، جامعه را بر فرد مقدم میدانستند و بدین علت برای حفظ منافع جامعه، فدایی کردن فرد مجاز بوده است و هر وقت مصالح کشور، شهر، قبیله، ایجاب میکرده است، تسریع مرگ بیمار را مجاز میدانستند.
……
در آلمان نازی تعداد 275000 نفر انسان بیگناه در مرکز به اصطالح اتانازیا قربانی شدند. کشتار در کوره های آدم نازیها که در ابتدا اساساً از اتانازیا شروع شد، درباره ی کسانی اجرا میشد که خود میگفتند، زندگیشان بی ارزش است و یا به طور مزمن یا به شدت بیمار بوده اند تا اینکه بعداً گستره عمل وسعت یافت و شامل کسان دیگری شد که ازنظر اجتماعی، فرایند ایدئولوژیکی یا نژادی غیر مطلوب بوده اند. در مصر قدیم، خودکشی منع شده بود و معتقد بودند کسی که خودکشی میکند، خودش را از خداوند جدا کرده است. در یونان باستان، افراد میتوانستند از مجلس سنا برای خودکشی کمک بخواهند. اتانازی در میان بیمارانی که دارای بیماری غیرقابل درمان و دردناک بوده اند، توسط فیلسوفان یونانی همچون سقراط و افالطون تأییدشده بود.
بسیاری از نویسندگان، مطرح شدن بحث اتانازی را معلول پیشرفت در علوم پزشکی دانسته اند؛ که امید به زندگی را ارتقا داده و گزینه ی ادامه زندگی را در بیماران در حال مرگ افزوده است. اما این پیشرفت ها شمشیری دو لبه شده است فناوری، پزشک را برای مبارزه با بیماری، ارتقا کیفیت زندگی و افزایش طول عمر، توانمندتر میکند ولی هنگامی که این فناوری برای بیماران در حال مرگ به کار میرود غالباً رنج آنها را طولانی کرده و به جای ارتقای کیفیت زندگی، کمیت آن را می افزاید.
3-تاریخچه اتانازی
تقسیم بندی های مختلفی برای اتانازی به اعتبار فاعل یا مفعول اتانازی ارائه شده است. که سعی میشود به صورت موجز و مختصر به تبیین هریک از آنها پرداخته شود.
اتانازی فعال و غیرفعال
اتانازی به اعتبار فاعل آن به این دو قسم تقسیم میشود.
فعال اتانازی
انجام فعالانه عملی برای پایان درد و رنج از طریق پایان دادن به زندگی یک انسان، اغلب “اتانازی فعال” نامیده میشود. و به مواردی اطالق میشود که اقدام خاصی برای پایان دادن به زندگی بیمار صورت گیرد. و زمانی است که با مداخله پزشک، فرد بیمار دارای درد و رنج با تزریق داروی مرگ آور از بین میرود.
غیرفعال اتانازی
به مواردی اطلاق میشود که درمانها و یا دستگاههای حیاتی مراقبت از بیمار در شرایطی که هیچ کمکی به بهبودی وضعیت بیمارمیکند، کنار گذاشته میشوند.
اتانازی داوطلبانه و غیر داوطلبانه
اتا نازی در مورد کسی که این کار، در مورد او انجام میشود به این دو قسم تقسیم میشود.
اتانازی داوطلبانه “ارادی“
به مواردی اطلاق میشود که فرد از دیگری میخواهد تا او را به کام مرگ بفرستد یا در این راه به او کمک کند. که به دو قسمت تقسیم میشود.
1.اتانازی فعال داوطلبانه
به عمل تجویز نمودن عمدی دارو توسط پزشک به بیمار و سبب شدن مرگ وی بنا بر درخواست صریح بیمار و با رضایت و آگاهی کامل، اتانازی فعال داوطلبانه میگویند
2.اتانازی غیرفعال داوطلبانه
فرایندی که بیمار هشیارانه و با رضایت کامل اعالم اراده ی صریح خود را به پزشک جهت انجام اتا نازی ابراز میدارد. و پزشک نیز از ادامه درمان، خودداری و یا معالجه را متوقف میسازد. معمولاً در مورد بیمارانی به کار گرفته میشود که شرایط بسیار وخیمی دارند و پزشکان هم مطمئن اند که درمان امکانپذیر نیست. در این شرایط درمان را قطع میکنند و بیمار را از مواد غذایی یا دارو محروم میکنند.
اتانازی غیر داوطلبانه
در این نوع، فرد دیگری چه گروه پزشکی و چه خانواده و چه فرد یا شخص ثالث دیگری برای مرگ بیمار تصمیم میگیرد.
1.اتانازی فعال غیر داوطلبانه
به عمل عمدی پزشک ” پرسنل درمانی”و سبب شدن مرگ بیمار در هنگامیکه بیمار، ناهشیار و فاقد سالمت روانی است و قادر به درخواست صریح نیست. “هنگامیکه بیمار در اغما “بیهوشی” به سرمیبرد”
2.اتانازی غیرفعال غیر داوطلبانه
هنگامیکه بیمار هوشیار نیست یا به دالیلی قادر به اعالم ارادهی خود نباشد. “مانند کودکی که قادر به سخن گفتن نیست”و پزشک ادامه ی درمان خودداری میکند یا معالجه را متوقف میسازد.
اتانازی اضطراری
این نوع اتانازی به خاطر وضعیت بغرنجی است که به وجود آمده است. شرایط اضطراری موجود موجب انجام چنین عملی میشود.
اتانازی فعال اضطراری
عبارت است از تجویز نمودن دارو بهطور عمدی توسط پزشک “پرسنل درمانی” به بیمار و سبب شدن مرگ او در حالتی که هوشیار است. ولی نیازی به درخواست صریح بیمار نیست و عمل اتانازی به خاطر وضعیت بغرنجی است که پیشآمده است که پزشک راسا اقدام به مرگی مینماید.
اتانازی غیرفعال اضطراری
هنگامیکه وضعیت بسیار رنج آوری به وجود آمده است و بیمار در حال گذراندن شرایط وخیمی است که پزشک برای تسکین درد بیمار و خالصی از وضع نامناسب موجود، بدون درخواست و اختیار بیمار، دستگاه های تنفسی و عالئم حیاتی را کاهش یا قطع میکند و درنتیجه فوت حاصل میشود؛ اتانازی غیرفعال اضطراری خواهد بود.
اتانازی غیرمستقیم
در این حالت، ضد دردهای مخدر یا داروهای دیگر برای تسکین درد بیمار تجویز میشود؛ اما پیامد عرضی آن قطع سیستم تنفسی بیماراست. داروهای ضد درد مخدر اگر با دوز بالا تجویز شوند، مرکز تنفسی را مهار میکنند که منجر به مرگ بیمار میشود. این نوع اتانازی با قصد مجرمانه عامدانه انجام نمیشود؛ اما پیامد عرضی آن مرگ بیمار است. لیکن به نظر میرسد نتوان این نوع ایجاد مرگ در بیمار را اتانازی نامید. به این دلیل که اتانازی، عملی “عمدی” و “آگاهانه” در جهت تسریع و تسهیل مرگ بیمار است. بنابراین هرگاه”قصد”گروه پزشکی بر ایجاد مرگ در بیمار نباشد، اتانازی محقق نمیگردد. هرچند که نتیجهی عرضی عملیات گروه پزشکی مرگ بیمار باشد.
منبع:قانون مجازات اسلامی