عوامل معاف کننده:
4. اجبار و اکراه : اکراه فشار خارجی است وتصمیم خومدمان است ولی رضایت نداریم . اما دراجبار درست است فشار بیرونی وجود دارد اما قصد ظاهرمیشود .یعنی قصد و تصمیم نیست . اجبار غیرقابل تحمل است و قصد را ظاهرمیکند. هیچ مشکلی در عدم مسئولیت نداریم یعنی ما مسئول نیستیم و اجبار رافع مسئولیت است. اجبار توجیح کننده ی مسئولیت است ولی در اکراه اختلاف نظر داریم اما دکترکاتوزیان اکراه را مثل اجبار عامل معاف کننده میداند .
اضطرار: اضطرار یک فشار درونی است کاری که انجام میشود خلاف میل است اما رافع مسئولیت نیست . ولی اضطرار به طور مطلق رافع مسئولیت نیست نمیتوانیم بگوییم این عدم رافع مسئولیت است پس شرایطی وجود دارد که در آنها میتواند رافع مسئولیت باشد .
شرایط خاص برای رافع بودن اضطرار:
1. وضعیت اضطرار نباید نتیجه ی تقصیر یا عمد ما باشد یعنی خودما آن شرایط اضطرار را ایجاد نکرده باشیم .
2. بین فعل وارده و اضطرار ایجاد شده یک تناسب و هماهنگی وجود داشته باشد یعنی عرف و عقل آن عمل را پسندیده .
مانند : کارمندی که به دستور رئیس خودش کاری را انجام میدهد . در این مثال مسئولیت متوجه مافوق است به شرط آنکه در حیطه ی قانونی باشد. اضطرار مثل غرور است ضرر دیده میتواند به مغرور مراجعه کند و مغرور باید جبران خسارت کند که در این صورت میتواند به قانون رجوع کند . پس در اضطرار زیان دیده حق دارد که به عامل مراجعه کند . تنها در صورتی که شرایط فوق وجود داشته باشد اما در مورد استفاده بدون جهت کار یا فعل دیگری باید به رفع آن پرداخت شود. یکی دیگر از عوامل معاف کننده اجرای حق است .
5. اجرای حق : اجرای حق هم بطور مطلق توجیح میکند .هرفردی حقی دارد و اجرای آن میتواند آزادانه عمل کند . کسی که در مقام اجرای خودش ضرری به دیگری بزند بایدد بررسی شود . به طور کلی کسی نمیتواند درجهت اجرای حق خودش به دیگری ضرر وارد کند(قائده لاضرر) .
(مفهوم تقصیر درموضوع اجرای حق ) با دیگر موضوعات متفاوت است چرا که در اجرای حق فعل ما ناشی از حق ما است.
مثال: مفهوم تقصیر در موارد دیگر : فردی از زمینی رد شود و خسارتی به بار آورد بدون اینکه حق عبور داشته باشد در نتیجه تقصیر کرده است .
2. اگر همان فرد حق عبور داشته باشد و از زمین دیگری عبور کند و به همسایه خسارتی وارد کند در نتیجه تقصیر کرده .
در مثال دوم: درصورتی مقصر است که تقصیر او ثابت شود یعنی سواستفاده کرده .
(دکتر کاتوزیان ): کسی که در اجرای حق به دادگاه مراجعه نکند و خودسرانه اقدام کند و در برابر عمل خود مسئول است . مانند: قطع شاخه درخت همسایه که از دیوار وارد زمین ما شده است.
مگر درمواردی که قانون استسناء کرده باشد مثل حبس یعنی اجرای تعهدی موکول به تعهد دیگری شود . حق حبس یک حق قانونی است که تاکنون اجرای آن را موکول به دادگاه نکرده است .
ماده 30قانون مدنی : شرط عدم مسئولیت رضایت زیان دیده تصرفات مالک اجازه به ضرر خودش باشد.
سوال: آیا شرط عدم مسئولیت مطلق است؟ خیر شرط عدم مسئولیت باید متعارف رفتارکنیم .
1. اموال : طبق ماده 30قانون مدنی شرط عدم مسئولیت برای اموال پذیرفته است به جز در خطاهای عمدی و خطاهای سنگین .
2. شخصیت و بدن :شرط عدم مسئولیت اصولا پذیرفته نیست مثل اینکه اتونازی در نظام حقوقی ایران پذیرفته نیست . مثلا مثل کسی که درخواست کند که او را بکشند اما این استثناء دارد .
بحث پزشکی: چون اقدامات درمانی انجام میشود ایرادی ندارد و شرط عدم مسئولیت پذیرفته است تنها درصورتی که پزشکذ بی تجربگی نکند.
ورزش: ورزش هم همینطور است و لازمه بازی کردن اتفاق و آسیب جسمانی است و شرط عدم مسئولیت پذیرفته است تنها درصورتی که مقررات ورزشی و شرع رعایت شود .
تقصیربه دو صورت بروز پیدا میکند:
1. تجاوز از تعهدی که شخص یه عهده داشته
2. انجام دادن کاری که شخص باید به واسطه عرف یا قرارداد یا به حکم قانون باید از آن پرهیزکند اما نکرده است .به موجب قرارداد عرف یا قانون باید فعلی را انجام دهیم یا فعلی را انجام ندهیم .
ماده 953 قانون مدنی : تقصیر میشود تعدی و تفریط
(ماده 951 قانون مدنی تعدی و تفریط توضیح داده شده است)
تعدی و تفریط بر طبق قرارداد و قانون عرف مشخص میشود.
تعدی: تجاوز از حدود اذن یا متعارف : زیاده روی کردن یا افراط .
تفریط: یعنی ترک عملی که لازم است (کم کاری یا کوتاهی کردن)
تقصیر: تعدی و تفریط هر دو مفهوم تقصیر هستند .
سوال: آیا تقصیر یک مفهوم شخصی است یا یک مفهوم اجتماعی ؟ اجتماعی یعنی جنبه نوعی دارد پس باید نسبت به ادم متعارف بررسی شود.
جنبه نوعی یعنی یک فرد عاقل و کامل و بالغ و متعارف را ملاک قرارمیدهیم و میگوییم این شخص متعارف در چنین وضعیتی چه کاری انجام میدهد.
در جنبه نوعی ما کاری به مجنون بودن یا مهجور بودن نداریم و فقط ملاک خود را شخص متعارف درنظر میگیریم اما درمورد مسئولیت اخلاقی برعکس عمل میکنیم یعنی در مسئولیت اخلاقی مجنون مسئول نمیباشد .
ماده 1216 قانون مدنی : صغیر و غیر رشید و مجنون اگر باعث ضرر شوند ضامن اند.
در بحث تقصیر کاری به صغیر و مجنون نداریم و هرکدوم باشند مسئول اند.
مثال: شکستن شیشه توسط کودک در مهدکودک به عل مراقبت نکردن سرپرست کودک که در این مثال هم کودک و هم سرپرست هردو مسئول اند.
درجه تقصیر: مثل جنون است و در هر درجه ایی که باشد یا رافع مسئولیت است یا نیست . در هر درجه ایی که باشد چه سبک و چه سنگین طرف مسئول است ولی استثناء هم داریم .
تقصیر عمدی و تقصیر غیر عمدی: منظور ما واردکردن ضرر به دیگری باشد یا نباشد یعنی یا قصد داشته باشیم و یا قصد نداشته باشیم .
از نظر مسئولیت مدنی تقصیر عمدی و غیر عمدی زیاد کاربردی ندارد چون درخصوص ایجاد مسئولیت ملاک ما تقصیر است چه عمدی باشد چه غیر عمدی اما در یک سری از مقررات خاص مثل ماده 5 بیمه اجباری قدیم که درصورت تقصیر بیمه خسارت پرداخت میکند ولی به راننده مقصر نیز برای دریافت آن مراجعه میکند.
مفهوم خاص تقصیر :
1. مثلا تقصیر در اجرای حق یعنی سواستفاده از حق و ملاک ما در اجرای حق یک انسان متعارف است .
2. منع سواستفاده از حق (ماده 132 قانون مدنی)
2 اصطلاح: در بحث تقصیر و اثبات تقصیر یک تعهد به نتیجه داریم در مشاغل و یک تعهد به وسیله:
در مشاغل در حرفه هایی که مردم در جامعه انجام میدهند به دو صورت می توان طرف مقصر هست یا نیست ۲ دیدگاه داشته باشیم:
بعضی مشاغل هستند که تعهدی که فرد دارد تعهد به وسیله است بدون اینکه نتیجه کار را تضمین بکند: مثال: وکیل دادگستریپزشک(تعهد می کند تمام تلاش خود را انجام دهد که نتیجه انجام شود تظمین می کند تمام تلاش را بکند حالا ممکن است نتیجه انجام بشود یا نشود چون نتیجه از اختیار پزشک خارج است نمیتواند به نتیجه تعهد کند.
تعهد به نتیجه:
به طوری است که نتیجه را تضمین می کند. مثال: پیمانکار (تعهد می کند یک سال دیگر خانه را می سازند و تحویل می دهم دارد تعهد می کند نتیجتا سال دیگر خانه را تحویل بدهد)یا راننده
فایده این نوع تقسیم بندی: در خصوص اثبات تقصیر⇠در جایی که تعهد به نتیجه می کند شخص اگر کسی بگوید ایشان مقصر بوده است که کار انجام نشده است مدعی صاحب شغل است باید بگوید تمام تلاشم را کردهام ولی به دلیل یک اتفاق فورس ماژور یا ۱ موضوعی که از دست من خارج بوده نتیجه حاصل نشده است چون باید کار انجام شده باشد.
در تعهد به وسیله است بر این است که تمام تلاش انجام شود و آن کسی که مدعی تقصیر است باید اثبات کند که شخص دچار تقصیر شده که نتیجه انجام نشده زیرا در تعهد به وسیله کسی نتیجه را تضمین نمی کند.
بعضی از مشاغل را قانونگذار فرض بر تقصیر کرده:
ماده ۱۲ ق. مسئولیت مدنی: قانونگذار فرض تقصیر کرده است.
اگر کسی برای دیگری کار کرد و خساراتی از فردی ایجاد شد فرض تقصیر بر عهده کارفرما است و او کم کاری کرده و مقصر است وقتی میگوییم فرض تقصیر: یعنی قانونگذار اماره گذشته که تو مقصری:خلافش را میشود اثبات کرد.
در حوادث کشتیرانی قانونگذار فرض را بر تقصیر متصدی کشتی گذاشته است. برنده دو ماده ۱۱۳ قانون دریایی.اگر کسی در کشتی بود و اتفاقی افتاد فرض بر این است که متصدی مقصر است.
رابطه ی سببیت: آیا بین فعل زیان بار و مقصر و ضرر وارد شده رابطه علیت وجود دارد یا خیر ؟ آیا فعل باعث شد ضرر وارد شود یا خیر؟
شاید کسی فعلی انجام دهد و ضرری هم به شخصی وارد شود ولی آن فعل کجا با استعداد روده ضرر نشد مثل اینکه شخصی راننده تاکسی باشد و شخصی را دیر برساند به جلسه کنکور شیشه خانهاش بشکند و دیررسیدن باعث نشده شیشه بشکند پس رابطه وجود ندارد.
احراز رابطه سببیت :نظریه های متفاوتی وجود دارد ولی بهترین نظریه احراز رابطه سبب عرف است.
یعنی از دیدگاه عرف رابطه بین فعل و ضرر وارد شده وجود داشته باشد. آیا همیشه باید رابطه سببیت ثابت شود؟ در همه موارد خیر در ماده ۱۲ قانون مسئولیت مدنی قانون گذار فرض تقصیر کرده یعنی هر ضرری وارد شده فرض بر تقصیر کارفرما نیز نیاز ندیده است که ببیند آیا در این موضوع مغل کارفرما باعث ضرر شده یا خیر.
بحث ماده ۱۲ قانون مسئولیت مدنی : فرض رابطه سببیت بدون بررسی علل و تحصیل کارفرما اگر ثابت شود که اگر تمام تلاشش را می کند این کار انجام میشد. در این ماده طرز رابطه شده کاری به بودن یا نبودن رابطه سببیت نداشته. در غصب باید غاصب نسبت به عین و منفعت مغصوبه ید ضمانی است یعنی هر اتفاق برای مال بیوفتد غاصب مسئول است. پس در بحث غصب هم دنبال رابطه سببیت نیستیم ⇠ ید ضمانی است که حتی در فورس ماژور
اثبات رابطه سببیت : چگونه ثابت کنیم که فعل زیان بار باعث ضرر نشده؟کی باید ثابت کند؟اصولا زیاندیده به عنوان مدعی باید ثابت کند. در بعضی موارد کار خیلی سختی است ثابت کردن.
در بررسی موارد با وجود اینکه به عهده خوانده از است که ثابت کند بعضی واقع یک سری کارها در روال معمول مقصر را یکسری افراد می داند و نیازی به اثبات رابطه سببیت نیست .و عوامل باید اثبات کند.
دکتر کاتوزیان: فرض اینکه ساختمانی تخریب شود و با تخریب ساختمان به جان و مال بسیاری از افراد ضرر برساند. ظاهر و عرف میگوید خراب شدن ساختمان به خاطر رعایت نکردن عیوب فنی است که مقصر است کی مقصر است؟
اصل بر این است که آن از نظر عرفی محرز شود اینجا اگر مدعی باشد که از خرابی خانه خسارت وارد شده باید ثابت کند خانه خراب شده و به من خسارت وارد شده است و دیگر نیاز نیست تقصیر مهندس ثابت شود چون خود عرف مهندس را مقصر می داد.
بعضی از مواقع حادثه ایجاد میشود که عوامل مختلفی در ورود خسارت دخیل بودند به آن تعدد ازباب می گویند اینجا باید چه کار کرد؟ چون ضرر وارده را میتوان به هر کدامشان نسبت داد حالا چه کسی مقصر است؟
فرض اول: چند تا سبب با هم دست به دست می شود و با هم باعث میشوند به دیگری خسارت وارد شود. به فرض فرد انباری کنار راه آهن است در آن بنزین است دیگری از آنجا رد میشود بوته های بیابان را آتش میزند و سرایت میکند و انبار و انبار منفجر می شود و خسارت وارد میشود و به قطار هم خسارت شود کی مقصر است؟
در این مثال ها نظریه های مختلفی ارائه شده در خصوص این موضوع:
اول در ورود خسارت برای ایجاد مسئولیت مدنی نیاز نیست فعل یک مقصر ورود ضرر باشد شاید عوامل مختلف دیگری وجود داشته باشد مهم این است که سبب از نظر عرف و موثر در وقوع حادثه موثر باشد.
اگر چند عامل موثر باشد مهم نیست باید ببینیم از نظر عرف منطق کدام عمل باعث حادثه شده به گونه ای که بتوانیم بگوییم اگر این عامل نبود این حادثه هم ایجاد نمی شد.
کلمات کلیدی : تقصیر – مسولیت – قانون مدنی
منبع: کتاب دکتر ناصر کاتوزیان
عوامل معاف کننده