همهی ما میخواهیم در دنیایی زندگی کنیم که مردم یاد گرفتهاند مسئولیت پذیر باشند، دنیایی که در آن مردم از مسئولیتهای خود به عنوان یک شهروند، شانه خالی نمیکنند. برای داشتن چنین دنیایی، بهتر است از همان ابتدا حس مسئولیت پذیری در کودکان را تقویت کنیم تا در آینده انسان مسئولیت پذیری باشند. اما چطور میتوانیم فرزندانمان را طوری تربیت کنیم که مسئولیت انتخابهای خود و تأثیر آن در دنیا را بپذیرند؟
این نوشته را بخوانید تا با روشهای مسئولیت پذیر کردن فرزندان آشنا شوید و همچنین ببینید که کودکان در سنین مختلف چه کارهایی را میتوانند خودشان انجام بدهند.
اولین کاری که باید بکنید این است که مسئولیت را نه بهعنوان یک بار بلکه بهعنوان یک لذت برای کودکتان تعریف کنید. همهی بچهها خود را به عنوان فردی مسئولیت پذیر و قدرتمند میبینند و فکر میکنند توانایی انجام هر کاری را دارند. آنها برای داشتن اعتماد به نفس و برای معنی دادن به زندگیشان، به این اطمینان نیاز دارند. کودکان نمیخواهند فقط نازپرورده باشند. آنها هم مانند ما نیاز دارند که احساس کنند برای دنیا مهم هستند و کارهایشان تأثیر مثبتی بر روی دنیا میگذارد. پس نیازی نیست کاری کنید که فرزندتان با مسئولیت پذیری کارهایش را انجام بدهد، فقط کافی است به او یاد بدهید این قدرت را دارد که تأثیر مثبتی روی دنیا بگذارد.
در نهایت فرزندان شما همانقدر که آنها را تشویق کنید، مسئولیت پذیر میشوند. در این مقاله ۱۵ روش را معرفی میکنیم که برای افزایش مسئولیت پذیری در کودکان نقش مؤثری دارند، به علاوه فهرستی از مسئولیتهای مناسب برای سن آنها را هم معرفی میکنیم.
توجه داشته باشید که این فهرستها بیشتر روی حیطهی تحت کنترل فرزند شما تمرکز دارند نه کارهایی که انتظار دارید فرزندتان انجام بدهد. دلیل این تمرکز این است که وقتی روی فهرستی از کارهایی تمرکز میکنید که کودکتان «باید» انجام بدهد، اگر بگویید «با این سن و سال دیگه خودت باید اتاقت رو تمیز کنی!» در نهایت دچار جنگ و مرافعه میشوید. در عوض اگر به کودکتان کمک کنید که کنترل زندگی خودش را به عهده بگیرد و هرجا لازم بود او را تشویق کنید که مهارتهای جدیدی یاد بگیرد، آنوقت کودکتان خودش میخواهد مسئولیتهای جدید را بپذیرد. به جای اینکه از او انتظار مسئولیت پذیری داشته باشید، باید او را تشویق کنید خودش مسئولیتهای جدید را بپذیرد. این تغییر آهسته اتفاق میافتد، ولی واقعا تغییر مهمی در زندگی فرزند شماست.
۱. کودک باید یاد بگیرد خودش وسایل یا خرابکاریهایش را جمع کند
در ابتدا با مهربانی به فرزندتان کمک کنید تا کارهایش را انجام بدهد، او در نهایت یاد میگیرد خودش به تنهایی از پسِ آنها بربیاید. اگر با مهربانی و خوشرویی به بچهها کمک کنید، مسئولیتهایشان را زودتر یاد میگیرند. پس به خاطر کثیفکاریها ناراحت نشوید. وقتی کودک نوپای شما شیر را روی زمین میریزد، بگویید: «اشکال نداره، با هم تمیزش میکنیم» و بعد خودتان یک دستمال بردارید و یکی هم به او بدهید. وقتی کودک پیشدبستانی شما کفشهایش را سر راه رها میکند، کفشها را به دست او بدهید و از او بخواهید آنها را سر جایشان بگذارد، با مهربانی به او بگویید: «همیشه وسایلمون رو سر جاش میذاریم.»
این کار را تا وقتی بچهها بزرگ شوند باید به روشهای مختلف انجام بدهید. اگر با مهربانی و خوشرفتاری به کودکتان تذکر بدهید و کمکش کنید، او هم ناراحت نمیشود و غر نمیزند. وقتی که با مهربانی به بچهها میگویید: «همیشه وسایلمون رو سر جاش میذاریم»، «اشکال نداره من کمکت میکنم»، «بیا این دستمال رو بگیر، من هم اسفنج رو میارم»، هم زندگی با آنها راحتتر میشود و هم شهروندان بهتری میشوند.
۲. به بچهها فرصت بدهید به دیگران کمک کنند
همهی بچهها همیشه به روشهای مختلف به ما کمک میکنند. این روشها را پیدا کنید و درمورد آنها نظر بدهید. مثلا وقتی فرزندتان در حال آواز خواندن است، با برادر کوچکترش مهربان است و… به این کارهایش توجه کنید. به هر رفتاری که توجه کنید، همان رفتار رشد میکند و تقویت میشود.
با بالا رفتن سن کودک، کمکهای او هم داخل خانه و هم بیرون آن، باید افزایش پیدا کنند.
کودکان نیاز دارند دو نوع مسئولیت را بپذیرند:
- مراقبت از خودشان؛
- کمک کردن به رفاه خانواده.
تحقیقات نشان دادهاند کودکانی که در کارهای خانه کمک میکنند، در مقایسه با کودکانی که فقط از خودشان مراقبت میکنند، در سایر موقعیتها هم بیشتر به خانواده کمک میکنند.
البته نمیتوانید انتظار داشته باشید یکشبه رفتار کودکتان عوض شود و در کارها به شما کمک کند. بهتر است با توجه به سن کودک، کمکم مسئولیتهای او را افزایش بدهید. از کودک نوپایتان بخواهید دستمالها را روی میز بگذارد، کودک سهساله میتواند بشقابها را روی میز بگذارد، چهارسالهها میتوانند جورابها را جفت کنند، پنجسالهها میتوانند تختخوابشان را مرتب کنند، ششسالهها میتوانند میز را جمع کنند، هفتسالهها گلها را آب میدهند و هشتسالهها میتوانند لباسها را تا کنند.
۳. به یاد داشته باشید بچهها معمولا دلشان نمیخواهد کارهای خانه را انجام بدهند
اگر میخواهید فرزندتان کارهای خانه را با اشتیاق و نه از سرِ اجبار انجام بدهد، او را «مجبور» نکنید بدون شما کارهای خانه را انجام بدهد، مگر اینکه این کارها بخشی از برنامهی روزانهی او باشند یا خودش مقاومتی در برابر آنها نداشته باشد. هدف شما این نیست که کارها انجام شوند، هدف این است کودکتان را طوری تربیت کنید که از مسئولیت پذیری و کمککردن لذت ببرد. کاری کنید موقع انجام کار به او خوش بگذرد.
هرقدر که لازم است او را تشویق کنید و به او کمک کنید. شاید لازم باشد چند بار کنارش بنشینید و روش انجام کارها را به او یاد بدهید. باید بدانید که این کمککردن خیلی سختتر از آن است که خودِ کار را انجام بدهید. به خودتان یادآوری کنید که انجام این کارها لذتبخش هستند، این دیدگاه را به کودکتان هم یاد بدهید و در نهایت، اجازه بدهید او هم لذت تمامکردن کار را تجربه کند. بالاخره روزی میتواند کارها را به تنهایی انجام بدهد. اگر از کارش لذت ببرد، این روز خیلی سریعتر خواهد رسید.
۴. به کودک اجازه بدهید «خودش کارها را انجام بدهد»، شما فقط «کمک کنید»
بله میدانیم این کار همیشه برای شما سختتر است، اما کودک بالاخره باید یاد بگیرد خودش کارها را انجام بدهد. کودکان نوپا خیلی دلشان میخواهد با دنیای فیزیکی اطرافشان آشنا شوند. وقتی ما به آنها کمک میکنیم، کمکم وارد دنیای مسئولیت پذیری میشوند. شما میخواهید به کودک خود کمک کنید تا لذت کمککردن را درک کند. این خیلی مهمتر از این است که کار شما بهتر و سریعتر پیش برود. بهیاد داشته باشید که وقتی با کودک خود ارتباط برقرار میکنید، او هم تشویق میشود که بیشتر کمک کند.
۵. به فرزندتان دستور ندهید، از او بخواهید خودش فکر کند
مثلا اگر بچه اولِ صبح خوابش میآید یا حوصله ندارد، سر او داد نزنید که «زودباش دندونات رو مسواک بزن! کیفت رو آماده کردی؟ و…»، در عوض از او بپرسید: «حالا باید چیکار کنی تا آماده شی بری مدرسه؟» هدف این است که کاری کنید کودک روی مسئولیتهای خود تمرکز کند، هر روز صبح این کارها را تکرار کند تا بالاخره یاد بگیرد کارهایش را خودش انجام بدهد.
۶. یک برنامهی روزانه به او بدهید
نظم و برنامهریزی در زندگی کودکان بسیار اساسی است، یکی از مهمترین دلایلش هم این است که به آنها فرصتهای زیادی میدهد تا بتوانند خودشان را مدیریت کنند. ابتدا، برنامهی زمان خواب و جمع کردن اسباببازیها و آماده شدن در صبح را به آنها یاد بدهید. بعد از آن میتوانند عادات درس خواندن و نظافت شخصی را بهدرستی یاد بگیرند. در نهایت مهارتهای اولیهی زندگی را از طریق تکرار کارهای خانه مانند شستن لباسها و آماده کردن یک غذای ساده، یاد میگیرند.
مسئولیت پذیری در کودکان
۷. به کودک خود یاد بدهید برای ارتباط با دیگران احساس مسئولیت کند
وقتی دختر شما احساسات برادر کوچک خود را جریحهدار میکند، او را مجبور به عذرخواهی نکنید. در اینصورت عذرخواهی او واقعی نخواهد بود و به برادرش هم کمکی نمیکند. در عوض به احساسات دختر خود گوش بدهید و به او کمک کنید از احساسات پیچیدهی خود سر در بیاورد، مخصوصا احساساتی که باعث شدهاند با برادر خود پرخاشگری کند. بعد از آن، وقتی که حالش بهتر شد، از او بپرسید چه کاری میتواند بکند که رابطهی خود را با برادرش بهتر کند. شاید آمادهی عذرخواهی باشد.
ولی شاید هم با عذرخواهی احساس کند غرورش شکسته میشود و ترجیح بدهد به جای آن یک داستان برای برادرش بخواند، به او کمک کند میز را بچیند یا او را محکم بغل کند. این به کودکان یاد میدهد که رفتارشان با دیگران میتواند عواقبی داشته باشد. آنها وظیفه دارند که اگر خرابکاری کردند، خودشان آن را درست کنند. ولی چون شما او را مجبور نکردهاید، باید خودش انتخاب کند که اشتباهش را جبران کند، این باعث میشود احساس بهتری پیدا کند و در نهایت باعث میشود بخواهد دوباره این کار را تکرار کند.
هشدار! این مطلب صرفا جنبه آموزشی دارد و برای استفاده از آن لازم است با پزشک یا متخصص مربوطه مشورت کنید. ا
مسئولیت پذیری در کودکان
منبع:
کلمات کلیدی : مسولیت کودکان – فرزند سالم و شاد – مشاوره – مسئولیت پذیری در کودکان