بارداری دوران شیرین و در عین حال سختی است. منتها اطلاع از مراحل رشد جنین در رحم مادر و اتفاقاتی که در این دوران میافتد موجب میشود که با آگاهی بیشتری این دوران را سپری کنیم و بهتر بتوانیم شرایط لازم برای این دوره را ایجاد کنیم. در این مقاله، قصد داریم با استفاده از اطلاعات معتبر و موردتأیید متخصصان، مراحل رشد جنین را از لقاح تا تولد شرح دهیم و روند رشد جنین در رحم مادر را بهصورت هفته به هفته، ماهانه و سهماهه بررسی کنیم. در این بررسی، اطلاعاتی ارائه میدهیم شامل اینکه در هر مرحله، کودک در چه وضعیتی قرار دارد و باید انتظار چه تغییراتی را در بدن مادر داشته باشیم.
شروع بارداری، از لقاح تا تشخیص
شروع بارداری
نخستین روز از تازهترین دوره قاعدگی است. این سن بارداری (Gestational age) یا سن قاعدگی (Menstrual age) نامیده میشود که حدود ۲ هفته جلوتر از زمان لقاح تخم است. تاریخ نخستین روز تازهترین دوره قاعدگی تاریخ مهمی است که در تعیین زمان تقریبی زایمان اهمیت خواهد داشت.
هر ماه، بدن چرخه تولیدمثلی را طی میکند که پایان آن یا به دوره قاعدگی ختم میشود یا باردار میشوید. این چرخه در طول سالهای باروری (از سن بلوغ در نوجوانی تا یائسگی در حدود ۵۰سالگی) پیوسته رخ میدهد.
چگونگی لقاح
در چرخهای که به بارداری ختم میشود، چند مرحله وجود دارد. ابتدا گروهی از تخمکها برای ترک تخمدان و تخمکگذاری آماده میشوند. این تخمکها در کیستهای کوچک و پر از مایعی بهنام فولیکول رشد میکنند. یکی از این تخمکها، بالغ میشود و چرخه را ادامه میدهد. فولیکول این تخمک تمام فولیکولهای دیگر گروه را سرکوب میکند و رشد سایر فولیکولها متوقف میشود. فولیکول بالغ باز میشود و تخمک را از تخمدان آزاد میکند. این فرایند «تخمکگذاری» نام دارد. بهطور کلی، تخمکگذاری حدود ۲ هفته پیش از شروع دوره قاعدگی بعدی (در میانه چرخه) رخ میدهد.
پس از تخمکگذاری، فولیکول بازشده به ساختاری بهنام جسم زرد (Corpus luteum) تبدیل میشود. جسم زرد هورمونهای پروژسترون و استروژن را ترشح میکند. پروژسترون به آمادهسازی آندومتر (پوشش داخلی رحم) کمک میکند. این پوشش جایی است که تخمک بارورشده برای رشدونمو در آن مستقر میشود. اگر در طول چرخه باردار نشوید، در دوران قاعدگی پوشش داخلی رحم فرومیریزد و تخریب میشود.
بهطور میانگین، لقاح حدود ۲ هفته پس از آخرین دوره قاعدگی رخ میدهد. وقتی اسپرم به داخل تخمک نفوذ میکند، تغییراتی در پوشش پروتئینی تخمک رخ میدهد تا از ورود سایر اسپرمها جلوگیری شود.
پس از لقاح
ظرف ۲۴ ساعت پس از باروری تخمک و لقاح، تقسیم سریع سلول تخم به تعداد زیادی سلول شروع میشود. این سلولها حدود ۳ روز پس از لقاح، در لوله فالوپ باقی میمانند. سپس تخمک بارور و تقسیمشده، که اکنون بلاستوسیت (Blastocyte) نام دارد، همچنان که بهآرامی از لوله فالوپ عبور میکند و به رحم میرسد به تقسیمشدن ادامه میدهد. وقتی بلاستوسیت به رحم میرسد، به آندومتر متصل میشود. این عمل لانهگزینی یا کاشت (Implantation) نام دارد.
بلاستوسیت، پیش از لانهگزینی، از پوشش محافظ خود خارج میشود. وقتی بلاستوسیت با آندومتر تماس پیدا میکند، هر دو برای کمک به متصلشدن بلاستوسیت، هورمونهایی را ردوبدل میکنند. بعضی از زنان، در طول ۱ یا ۲ روزی که لانهگزینی انجام میشود، متوجه لکهبینی (خونریزی جزئی) میشوند. لکهبینی طبیعی است و دلیلی برای نگرانی وجود ندارد. در این مقطع، آندومتر ضخیمتر میشود و دهانه رحم یا گردن رحم (دهانه میان رحم و کانال زایمان) با موکوس پلاک گردن رحم بسته میشود.
ظرف ۳ هفته، سلولهای بلاستوسیت توپی کوچک را تشکیل میدهند که رویان نام دارد. در این زمان، نخستین سلولهای عصبی کودک شکل گرفتهاند.
کودک، از زمان لقاح تا هفته هشتم رشد، رویان و از هفته هشتم تا زمان تولد، جنین نامیده میشود.
زمان تشخیص بارداری و مراجعه به پزشک
از لحظه لقاح، هورمون اچ. سی. جی (hCG) یا گنادوتروپین جفتی انسان (Human Chorionic Gonadotrophin) در خون وجود دارد. سلولهایی این هورمون را میسازند که جفت یا همان منبع غذایی کودک در رحم را شکل میدهند. اچ. سی. جی هورمونی است که در آزمایش بارداری، تشخیص داده میشود. گرچه این هورمون از ابتدا وجود دارد، افزایش آن در بدن به زمان نیاز دارد. معمولا ۳ تا ۴ هفته پس از نخستین روز تازهترین دوره قاعدگی، زمان لازم است تا هورمون اچ. سی. جی بهاندازهای افزایش یابد که در آزمایشهای بارداری قابلتشخیص باشد.
زمانی باید به پزشک مراجعه کنید که نتیجه آزمایش بارداری شما مثبت شده است. اگر اچ. سی. جی کافی در جریان خون وجود داشته باشد، آزمایش بارداری بسیار دقیق خواهد بود. معمولا چند هفته پس از لقاح، سطح اچ. سی. جی خون برای آزمایش بارداری کافی است.
مراحل رشد جنین
جدول زمانی رشد کودک
کودک در طول بارداری تغییرات زیادی میکند. دوران بارداری به ۳ مرحله تقسیم میشود که سهماهه نامیده میشوند و طول هریک حدود ۳ ماه است. پزشک معمولا درمورد مراحل تکامل جنین بر اساس هفته صحبت میکند؛ بنابراین اگر ۳ ماه باردار هستید، حدود ۱۲ هفته از بارداری شما میگذرد. در طول هر سهماهه، تغییرات مشخصی را در کودک و خودتان مشاهده خواهید کرد.
بهطور معمول، دوران بارداری را فرایندی نهماهه میدانیم؛ ولی همیشه اینطور نیست. بارداریِ ترم کامل ۴۰ هفته یا ۲۸۰ روز است. بسته به اینکه در طول چه ماههایی باردار باشید (بعضی از ماهها کوتاهتر و بعضی طولانیترند) و در چه هفتهای زایمان کنید، ممکن است که دوران بارداری شما ۹ یا ۱۰ ماه باشد. این مسئله کاملا طبیعی است و مشکل محسوب نمیشود.
مراحل رشد جنین انسان هفته به هفته، ماهانه و سهماهه
سهماهه اول
پس از لقاح و لانهگزینی، کودک ابتدا فقط یک رویان (Embryo) است: دو لایه سلول که تمام اندامها و بخشهای بدن از آن به وجود خواهد آمد. کودک، که بهسرعت رشد میکند، بهزودی بهاندازه لوبیاقرمزی خواهد بود که مدام در حال حرکت است. قلبش بهسرعت میتپد و رودهها شکل میگیرند. لاله گوش، پلک، دهان و بینی فرزند در حال رشد شما نیز کمکم شکل میگیرند.
ماه اول (هفتههای ۱ تا ۵)
با رشد تخمک بارورشده، کیسهای نفوذناپذیر در اطراف آن شکل میگیرد که بهتدریج با مایع پر میشود. این کیسه کیسه آمنیوتیک نام دارد و در ضربهگیری و محافظت رویان در حال رشد مؤثر است. در طول این زمان، جفت نیز شکل میگیرد. جفت اندامی گرد و مسطح است که مواد مغذی را از مادر به کودک میرساند و مواد ضایع را از بدن کودک منتقل میکند. جفت منبع غذایی کودک در طول دوران بارداری است.
در هفتههای اول، کودک صورتی ابتدایی دارد که در آن، چشمها بهصورت دایرههای بزرگ تیره هستند. دهان، فک پایین و گلو نیز در حال شکلگرفتناند. سلولهای خونی به وجود میآیند و جریان خون شروع میشود. تا پایان هفته چهارم، لوله قلب جنین ۶۵ بار در دقیقه میتپد.
در پایان ماه اول، طول کودک حدود ۶ میلیمتر است، یعنی کوچکتر از دانه برنج.
- هفته دوم
هفته دوم بارداری هفته مهمی است. در این هفته، تخمکگذاری میکنید و اگر تخمک با اسپرم روبهرو شود، باردار خواهید شد.
- هفته سوم
کودک بهشکل توپ کوچکی است که بلاستوسیست (Blastocyst) نام دارد و از چند صد سلولی تشکیل شده است که بهسرعت در حال تکثیرند.
- هفته چهارم
کودک شما رویانی در اعماق رحم است که از دو لایه تشکیل شده و جفت اولیه نیز در حال شکلگیری است.
- هفته پنجم
رویان کوچک شما دیوانهوار در حال رشد است و ممکن است ناراحتیهای ناشی از بارداری مانند درد پستانها و خستگی را احساس کنید.
در طول دوران بارداری، باید دستکم ۴۰۰ میکروگرم در روز اسیدفولیک مصرف کنید تا لوله عصبی کودک (که به مغز و ستونفقرات تبدیل میشود) بهخوبی رشد کند. بسیاری از پزشکان به شما پیشنهاد میدهند که حتی زمانی که باردار نیستید نیز ویتامینهای دوران بارداری را مصرف کنید.
ماه دوم (هفتههای ۶ تا ۹)
ویژگیهای چهره کودک همچنان در حال شکلگیریاند. هر گوش بهصورت چین کوچکی در پوست سر شروع میشود. جوانههای کوچکی نیز ایجاد میشوند که در نهایت، به دست و پا تبدیل میشوند. انگشتان دستوپا و چشمها نیز در حال شکلگیریاند.
لوله عصبی (مغز، نخاع و سایر بافتهای عصبی سیستم عصبی مرکزی( اکنون بهخوبی شکل گرفته است. شکلگیری دستگاه گوارش و اندامهای حسی نیز شروع میشود. تبدیل غضروف به استخوان نیز آغاز میشود. در این مقطع، سر کودک نسبت به سایر قسمتهای بدن او بزرگ است. معمولا در حدود هفته ششم، ضربان قلب کودک قابلتشخیص شده است. پس از هفته هشتم، کودک بهجای رویان، جنین نامیده میشود.
در پایان ماه دوم، طول کودک حدود ۲٫۵ سانتیمتر و وزن او نیز حدود ۳۷ گرم است.
- هفته ششم
شکلگرفتن بینی، دهان و گوشهای کودک شروع میشود. ممکن است دچار تهوع صبحگاهی و لکهبینی شوید.
- هفته هفتم
دست و پای کودک، که هنوز رویانی با دمی کوچک است، در حال شکلگیری است و اندازه رحم ۲ برابر شده است.
- هفته هشتم
کودک مدام حرکت میکند؛ ولی نمیتوانید آن را حس کنید. در این میان، ممکن است در حال تصمیمگیری درمورد آزمایشهای بارداری باشید.
- هفته نهم
ظاهر جنین، که اکنون تقریبا ۲٫۵۴ سانتیمتر طول دارد، بیشازپیش شبیه انسان میشود. احتمالا متوجه افزایش اندازه دور کمرتان شدهاید.
ماه سوم (هفته ۱۰ تا ۱۳)
بازوها، دستها، انگشتان دستوپا و پاها کاملا شکل گرفتهاند. در این مرحله، کودک با انجام کارهایی مانند بازکردن و بستن مشتها و دهان کمی کاوشکردن و کنجکاوی را شروع میکند. شکلگیری ناخنهای دستوپا شروع میشود و گوشهای خارجی ایجاد میشوند. جوانه دندانها زیر لثهها شکل میگیرد. اندامهای تولیدمثلی کودک نیز رشد میکنند؛ ولی تشخیص جنسیت جنین در سونوگرافی دشوار است.
تا پایان ماه سوم، کودک کاملا شکل گرفته است. تمام ارگانها و اندامها (دستها و پاها) ایجاد شدهاند و برای بهکارافتادن به رشد خود ادامه میدهند. سیستمهای گردش خون و ادرار کودک نیز کار میکنند و کبد صفرا تولید میکند. از آنجا که حیاتیترین مراحل تکامل جنین انجام شده است، پس از ۳ ماه، احتمال سقطجنین بهمیزان قابلتوجهی کاهش مییابد.
در پایان ماه سوم، طول جنین ۱۰ سانتیمتر و وزن او نیز ۲۸ گرم است.
- هفته دهم
مهمترین قسمت دوران رشد جنین به پایان رسیده است. اندامها و ساختارها در جای خود قرار گرفتهاند و آماده رشدند.
- هفته یازدهم
بهزودی دستهای جنین بهصورت مشت باز و بسته میشوند و جوانه دندانها زیر لثهها پدیدار میشوند.
- هفته دوازدهم
انگشتان پای کوچولوی شما میتوانند خم شوند. مغز او دیوانهوار رشد میکند و کلیهها شروع به دفع ادرار میکنند.
- هفته سیزدهم
این آخرین هفته سهماهه اول است. کودک شما اکنون اثرانگشتهایی ظریف دارد.
سهماهه دوم بارداری
معمولا سهماهه دوم یا بخش میانی بارداری بهترین بخش آن محسوب میشود. تا این زمان، احتمالا تهوع صبحگاهی برطرف شده است و ناراحتیهای اوایل بارداری از بین رفتهاند. در طول این دوره، رشد و شکلگیری ویژگیهای چهره جنین شروع میشود. در این زمان، اثرانگشتهای کوچک و منحصربهفرد او شکل گرفتهاند و قلب او نیز روزانه ۲۵ کوارت (حدود ۲۵ لیتر) خون را پمپ میکند.
با گذشت هفتهها، اسکلت جنین شکل میگیرد. همچنین، غضروف نرم بهتدریج سخت میشود و به استخوان تبدیل میشود و جنین توانایی شنیدن را به دست میآورد. احتمالا بهزودی لگدزدن و تکانخوردن او را احساس میکنید؛ البته اگر تا به حال آن را حس نکردهاید.
در طول این سهماهه، بسیاری افراد از جنسیت کودک خود آگاه میشوند. معمولا تشخیص جنسیت کودک با اسکن آناتومی و در حدود هفته بیستم انجام میشود. اسکن آناتومی سونوگرافی است که رشد فیزیکی جنین را بررسی میکند.
ماه چهارم (هفته ۱۴ تا ۱۷)
ممکن است ضربان قلب جنین با دستگاهی بهنام داپلر (Doppler) قابلشنیدن باشد. انگشتان دستوپا کاملا مشخص شدهاند. پلکها، ابروها، مژهها، ناخنها و موها شکل گرفتهاند. دندانها و استخوانها نیز متراکمتر میشوند. جنین حتی میتواند انگشت شست خود را بمکد، خمیازه بکشد، کش بیاید و حالت چهرهاش را تغییر دهد.
سیستم عصبی شروع به کار میکند. اکنون اندامها و دستگاه تناسلی کاملا شکل گرفتهاند و پزشک میتواند در سونوگرافی متوجه شود که فرزند شما دختر است یا پسر.
در پایان ماه چهارم، جنین حدود ۱۵٫۲ سانتیمتر طول و ۱۱۳ گرم وزن خواهد داشت.
- هفته چهاردهم
چهره کوچک و ظریف جنین حالتهای متفاوتی را به خود میگیرد و ممکن است احساس کنید پرانرژیتر هستید و کمتر حالت تهوع دارید.
- هفته پانزدهم
جنین میتواند نور را حس کند و جوانههای چشایی در حال شکلگیریاند. آیا دچار گرفتگی و آبریزش بینی شدهاید؟ این یکی از عوارض جانبی عجیب بارداری است.
- هفته شانزدهم
برای جهش در رشد کودک خود آماده باشید. در چند هفته آینده وزن جنین ۲ برابر شده و چندین سانت به طول او اضافه میشود.
- هفته هفدهم
اسکلت جنین از غضروف نرم به استخوان تبدیل میشود و بندناف قویتر و ضخیمتر میشود.
ماه پنجم (هفته ۱۸ تا ۲۱)
در این مرحله، ممکن است حس کنید جنین به اطراف حرکت میکند. عضلات جنین در حال شکلگیریاند و او آنها را به کار میگیرد. اولین حرکات جنین کوئیکنینگ (Quickening) نام دارد که احساسی شبیه پَرپَرزدن را ایجاد میکند. روی سر جنین موهایی رشد میکنند. شانهها، پشت و شقیقههای جنین با موهای نازک و نرمی بهنام کرک جنین پوشیده میشوند. این موها از جنین محافظت میکنند و معمولا در پایان نخستین هفته زندگی کودک میریزند.
پوست جنین با پوشش سفیدرنگی بهنام ورنیکس کازیوزا (Vernix caseosa) پوشیده شده است. تصور میشود که این ماده «پنیرمانند» از پوست جنین در برابر قرارگرفتنِ طولانیمدت در معرض مایع آمنیوتیک محافظت میکند. این پوشش درست پیش از تولد نوزاد میریزد.
در پایان ماه پنجم، جنین ۲۵ سانتیمتر طول و حدود ۲۵۰ تا ۵۰۰ گرم وزن دارد.
- هفته هجدهم
دستگاه تناسلی جنین بهاندازهای رشد کرده است که در سونوگرافی قابلمشاهده است. گرسنهاید؟ افزایش اشتها در این زمان طبیعی است.
- هفته نوزدهم
احتمالا جنین میتواند صدای شما را بشنود! اگر پهلوهایتان درد میکنند، دلیل آن ممکن است درد رباط گرد باشد.
- هفته بیستم
تبریک میگوییم. اکنون در نیمه بارداری هستید. جنین مواد بیشتری را میبلعد و مکونیوم تولید میکند.
- هفته بیستویکم
حس میکنید جنین حرکت میکند؟ آن تکانهای اولیه اکنون به لگدهای تمامعیاری تبدیل شدهاند و او اکنون ابرو دارد!
مراحل رشد جنین
هشدار! این مطلب صرفا جنبه آموزشی دارد و برای استفاده از آن لازم است با پزشک یا متخصص مربوطه مشورت کنید.
منبع:
کلمات کلیدی : رشد جنین – مراحل –یک قلو – دوقلو – ماهانه -مراحل رشد جنین