/ آموزش ساز / آشنایی با سازهای زهی و ساز قیچک
آنچه در این مقاله می‌خوانید

به طور کلی ساز‌های ایرانی و غربی را بر اساس نحوه‌ی نواختن و نحوه‌ی تولید صدا به چهار دسته تقسیم می‌کنند:

۱. ساز‌های زهی – زه صدا‌ها – کوردوفون‌ها
۲. ساز‌های کوبه‌ای و ضربه‌ای دارای پوست – پوست صدا‌ها – ممبرانوفون‌ها
۳. ساز‌های کوبه‌ای – ضربه‌ای و سایشی بدون پوست – خود صدا‌ها – ایدیوفون‌ها
۴. ساز‌های بادی – هواصدا‌ها – آیروفون‌ها

در ادامه به معرفی و بررسی ساز‌های زهی موسیقی ایران و غرب می‌پردازیم.

معرفی ساز‌های زهی

ساز‌های زهی یا کوردوفون‌ها به ساز‌هایی گفته می‌شود که صدا در آن‌ها از طریق ارتعاش سیم تولید می‌شود. بر اساس نحوه‌ی ارتعاش سیم، ساز‌های زهی را به دو دسته تقسیم می‌کنند:

۱. معرفی ساز‌های زهی مضرابی یا زهی زخمه‌ای

ارتعاش سیم در این نوع ساز‌ها توسط مضراب یا زخمه انجام می‌شود.

انواع ساز‌های زهی مضرابی عبارتند از:

  • تار
    تار یک ساز زهی مضرابی است که در ساخت آن از چوب، پوست، استخوان، زه و فلز استفاده می‌کنند. ساز تار از کاسه‌ی طنینی، پوست، خرک، دسته، سرپنجه، گوشی‌ها، شیطانک، دستان‌ها و سیم گیر تشکیل شده است. تار را در حالت نشسته به گونه‌ای در دست می‌گیرند که دسته‌ی ساز در سمت چپ و کاسه‌ی ساز در سمت راست قرار بگیرد و با مضرابی که در دست راست نوازنده قرار می‌گیرد به سیم‌ها ضربه می‌زنند و صدا را تولید می‌کنند و نوازنده دست چپ خود را در طول دسته حرکت می‌دهد. تار ۶ سیم از جنس فلز دارد که معمولا سیم‌های اول و دوم باهم و سیم‌های سوم و چهارم هم باهم کوک می‌شوند. سیم پنجم همصدای سیم‌های اول و دوم و سیم ششم یک اکتاو بم‌تر از سیم‌های اول و دوم کوک می‌شود. از این سازبرای موسیقی دستگاهی ایرانی استفاده می‌کنند.

سه تار
سه تار از ساز‌های زهی مضرابی است نحوه‌ی به دست گرفتن و نواختن سه تار مانند تار است. با این تفاوت که سه تار دارای چهار سیم است. سه تار را به علت وزن کمی که دارد ایستاده هم می‌توانند بنوازند. در ساخت آن از چوب، فلز و زه یا نخ نایلون استفاده می‌کنند. سه تار از کاسه‌ی طنینی، صفحه رو، خرک، دسته، سرپنجه، گوشی‌ها، شیطانک، دستان‌ها و سیم گیرتشکیل شده است. از این ساز برای موسیقی دستگاهی ایرانی استفاده می‌کنند.

  • هارپ یا چنگ
    چنگ یک ساز زهی و از ساز‌های مشهور ایران باستان است. از این ساز در اشعار و ادبیات فارسی زیاد نام برده شده است. از این ساز بیشتر در ارکستر‌های غربی استفاده می‌شود.
  • عود
    عود هم از ساز‌های زهی مضرابی است که آن را بربط نیز می‌نامند. از مشهورترین ساز‌های قدیم ایران است. دارای ده سیم است که دو به دو باهم همصدا کوک می‌شوند. عود از کاسه‌ی طنینی، صفحه رو، پل، خرک و سیم گیر، دسته، سرپنجه، گوشی‌ها وشیطانک تشکیل می‌شود. از این ساز نیز برای موسیقی دستگاهی ایرانی استفاده می‌کنند.

معرفی سازهای زهی - عود
قطعه‌ای را با صدای ساز عود با هم گوش می‌کنیم:

  • گیتار
    یک ساز زهی زخمه‌ای است که با مضراب یا پیک به سیم‌ها ضربه می‌زنند و صدا را تولید می‌کنند. گیتار دارای قدمت تاریخی زیادی است همچنین در موسیقی مدرن امروزی غربی نیز کاربرد فراوانی دارد. گیتار دارای دو نوع آکوستیک و الکتریک است؛ که درای جنس صدایی متفاوتی هستند.
  • سنتور
    یک ساز زهی مضرابی یه شکل ذوزنقه است. صدا از طریق ضربه زدن دو مضراب چوبی بر روی سیم تولید می‌شود. سنتور دارای ۷۲ سیم است که سیم‌ها در دسته‌های چهار تایی باهم همصدا کوک می‌شوند. سنتور در اندازه‌های مختلفی ساخته می‌شود، ولی معمول‌ترین آن، سنتور ۹ خرک سل کوک است. انواع سنتور عبارتند از: سنتور معمولی سل کوک، سنتور لا کوک، سنتور باس، سنتور کروماتیک، سنتور کروماتیک بم.

قانون
قانون یک سازی زهی و از آلات موسیقی قدیمی ایران است. این ساز را در حالت نشسته به گونه‌ای که ضلع بزرگتر ساز به سمت دستان نوازنده باشد می‌نوازند. دو انگشت سبابه‌ی نوازنده مجهز به مضراب است و به سیم‌ها ضربه می‌زند. قانون معمولا دارای ۸۲ وتر از جنس زه، ابریشم روکش دار یا نایلون است. اجزای تشکیل دهنده‌ی ساز قانون عبارتند از: جعبه صوتی، صفحه رو، پوست، پرده گردان، خرک، گوشی‌ها، شیطانک، سیم گیر، کلید کوک و پل.

۲. معرفی ساز‌های زهی آرشه‌ای

ارتعاش سیم در این نوع ساز‌ها توسط کشیدن آرشه انجام می‌شود.

انواع ساز‌های زهی آرشه‌ای عبارتند از:

  • ویولن

از مشهورترین ساز‌های زهی آرشه‌ای غربی است. از این ساز هم برای موسیقی غربی و هم برای موسیقی ایرانی استفاده می‌کنند. برای تولید صدا نوازنده آرشه را با دست راست به صورت حرکات رفت و برگشتی به سیم‌ها می‌کشد.

  • کمانچه

یک ساز زهی آرشه‌ای است که نوازنده آن را در حالت نشسته می‌نوازند و به طور عمودی در دست چپ نوازنده قرار می‌گیرد. انگشت‌های دست چپ در طول دسته حرکت می‌کنند و آرشه با دست راست به صورت افقی در حرکات رفت و برگشت بر سیم‌ها کشیده می‌شود. کمانچه دارای چهار سیم فلزی است که هر کدام ضخامتی متفاوت دارند. اجزای تشکیل دهنده‌ی کمانچه عبارت اند از کاسه طنینی، پوست، خرک، گوشی‌ها، شیطانک، سیم گیر، دسته، سرپنجه، پایه.

قیچک

قیچک یک ساز زهی آرشه‌ای است که در ساخت آن چوب، پوست و فلز استفاده می‌کنند. از این ساز هم در موسیقی نواحی مختلف ایران و هم برای موسیقی دستگاهی ایران استفاده می‌کنند؛ و نواختن آن مثل ساز کمانچه است. طول ساز حدود ۵۶ سانتی‌متر است. اجزای اصلی ساز قیچک عبارتند از: کاسه، دسته، سرپنجه، پوست، گوشی‌ها، شیطانک، خرک و سیم گیر.

  • رباب

ساز رباب از ساز‌های زهی آرشه‌ای و از قدیمی‌ترین آلات موسیقی ایرانی و ساز‌های نواحی ایران است که در ساخت آن چوب، پوست و زه یا نخ نایلون به کار می‌رود. در ادبیات و حجاری‌های قدیمی این ساز به وفور مشاهده شده است. رباب را در برخی نواحی مانند کمانچه و با آرشه می‌نوازند و در برخی دیگر مناطق مثل تار و با مضراب می‌نوازند. رباب دارای ۶ وتر اصلی است که دو به دو با یکدیگر همصدا کوک می‌شوند. اجزای اصلی ساز رباب عبارتند از: کاسه طنینی، دسته، سینه، سرپنجه، گوشی‌ها، شیطانک، خرک، سیم گیر، دستان‌ها، پوست.

کلیدواژه : ساز / موسیقی / معرفی ساز های زهی / ساز زهی / انواع ساز زهی

منبع :

1

آشنایی با ساز قیچک

ساز قیچک یک ساز زهی آرشه‌ای مقید است. این ساز هم در موسیقی دستگاهی و ملی و هم در موسیقی محلی مورد استفاده قرار می‌گیرد. قیچک را هم با آرشه می‌توان نواخت و هم با مضراب.

قیچک یک ساز زهی آرشه‌ای مقید است که در ساخت آن از چوب، پوست و فلز استفاده می‌شود. این ساز در ابتدا در موسیقی محلی و نواحی ایران استفاده می‌شد، ولی با گذشت زمان و با تغییرات مختصری که در آن ایجاد شد در گروه نوازی ساز‌های ملی نیز متداول شد و آن را قیچک شهری نامیدند. قیچک محلی بیشتر در بلوچستان و سیستان رواج و کاربرد دارد. برای آشنایی با قیچک شهری، بلوچی و سیستانی با ما همراه باشید.

ساز قیچک شهری

از قیچک شهری برای گروه نوازی ملی و موسیقی دستگاهی استفاده می‌شود. برای نواختن قیچک، ساز را نشسته و به صورت عمودی با دست چپ نگه می‌دارند و با دست راست آرشه را به صورت افقی، در حرکات رفت و برگشت بر سیم می‌کشند. طول این ساز حدود ۵۶ سانتی متر است و اجزای اصلی آن عبارتند از کاسه، دسته و سرپنجه.

 

اجزای تشکیل دهنده‌ی قیچک

ساز قیچک در انواع قیچک معمولی، قیچک محلی و قیچک آلتو و قیچک باس (که برای تامین صدای بم در گروه نوازی‌های ساز‌های ملی ساخته و استفاده می‌شوند)، وجود دارد اما به طور کلی موارد زیر اجزای تشکیل دهنده همه آنها را تشکیل می‌دهند. 

کاسه‌ی طنینی

بدنه‌ی اصلی قیچک از چوب گردو، توت یا چوب‌های محکم دیگر به صورت یک تکه ساخته می‌شود. کاسه‌ی طنینی حجیم است و دو فرو رفتگی بزرگ در طرفین دارد که آن را به دو قسمت بزرگ و کوچک تقسیم می‌کند؛ که قسمت کوچک در پایین ساز است و روی آن پوست می‌کشند و خرک را روی پوست نصب می‌کنند. دهانه‌ی بزرگ‌تر باز و بدون پوست است و دسته تا روی آن ادامه دارد.

جنس پوست قیچک

پوست قیچک از پوست گوسفند یا آهو است.

دسته 

جنس دسته از همان چوب بدنه است که به صورت یک تکه با بدنه تراشیده می‌شود. این ساز دارای دسته‌ی کوتاه است و از یک طرف به کاسه‌ی بزرگ‌تر و طرف دیگرش به سر پنجه متصل است. قیچک فاقد دستان بندی است و تمام فواصل موسیقی ملی را روی آن می‌توان اجرا کرد.

سرپنجه

یک جعبه‌ی کوچک و تو خالی از جنس چوب است که در ابتدای دسته است و چهار گوشی دو به دو در طرفین آن قرار دارد. در انتهای سرپنجه تاج قیچک با یک خمیدگی روبه عقب قرار گرفته است.

گوشی‌ها

این ساز به تعداد سیم‌هایش دارای چهار گوشی از جنس چوب است که به صورت میخ‌های سر پهن در طرفین گوشی دو به دو قرار گرفته‌اند.

شیطانک

شیطانک یک قطعه چوب باریک و کم ارتفاع و به اندازه‌ی عرض دسته است که بین سر پنجه و دسته قرار دارد. دارای شیار‌های کم عمق برای عبور سیم‌ها است.

خرک

خرک قیچک از جنس چوب و گاه استخوان است. دارای ارتفاع تقریبی دو سانتی متر است که با دو پایه‌ی کوچک خود روی پوست کاسه‌ی کوچک‌تر قرار گرفته و سیم‌ها از روی شیار‌های آن عبور می‌کنند و به سیم گیر می‌رسند.

سیم گیر

در انتهای بدنه‌ی کاسه قطعه‌ای کوچک از جنس چوب یا فلز نصب شده و یک سر گره دار سیم به آن بسته می‌شود.

تعداد و جنس سیم‌ها

ساز قیچک دارای چهار عدد سیم از جنس فلز است که چهارمین سیم آن ضخیم‌تر و دارای روکش است. طول سیم‌ها در قیچک معمولی از سیم گیر تا شیطانک حدود ۳۳ سامتی متر است.

وسعت صوتی

وسعت صدای ساز قیچک معمولی حدود دو اکتاو است و به علت عدم وجود دستان بندی، تمام فواصل موسیقی ملی اعم از پرده، نیم پرده و ربع پرده روی این ساز قابل اجرا است.

کوک سیم‌ها

کوک سیم‌های قیچک معمولی به صورت پنجم پایین رونده است و کوک سیم‌های سوم و چهارم در مقام‌های مختلف قابل تغییر هستند.

کلید نت نویسی

نت نویسی قیچک معمولی و آلتو با کلید سل خط دوم حامل و برای ساز قیچک باس با کلید فا خط چهارم است.

آرشه‌ی ساز قیچک

برای قیچک معمولی از آرشه‌ی ویولن و قیچک بزرگ‌تر (قیچک باس) از آرشه‌ی ویولن سل استفاده می‌شود.

انواع قیچک

  • قیچک معمولی (در بالا توضیح داده شد)
  • قیچک محلی (که در ادامه با آن آشنا می‌شویم)
  • قیچک آلتو و قیچک باس که برای تامین صدای بم در گروه نوازی‌های ساز‌های ملی ساخته و استفاده می‌شوند.

معرفی قیچک‌های محلی

قیچک‌های محلی در دو نوع قیچک بلوچستان و قیچک سیستان وجود دارند که دارای شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با یکدیگر هستند. در ادامه به معرفی این دو نوع ساز قیچک محلی می‌پردازیم.

۱. قیچک بلوچستان (سروز یا سرود)

سروز که در بلوچستان پاکستان به آن ساروز یا سارود هم می‌گویند در زبان فارسی به قیچک یا غژک معروف است. این ساز از ساز‌های رایج در ایران قدیم بوده و امروزه بیشتر در بلوچستان و سیستان و به صور پراکنده در استان‌های هرمزگان و کرمان کاربرد دارد. از نظر ظاهری تقریبا شبیه قیچک شهری است، ولی دارای تعداد سیم بیشتر (۱۰ یا ۱۱) است. ۴ تا از سیم‌ها سیم‌های اصلی هستند که آرشه روی آن‌ها کشیده می‌شود و روی بقیه‌ی سیم‌ها آرشه کشیده نمی‌شود و از ارتعاش سیم‌های اصلی مرتعش می‌شوند. از قیچک بلوچی برای همراهی آواز‌های بلوچی در مراسم‌های شادی و عروسی و موسیقی درمانی استفاده می‌کنند.

۲. قیچک سیستان

از نظر ساختمان و ویژگی‌های ظاهری شبیه ساز قیچک بلوچی است، اما دارای کاسه‌ی طنینی کشیده‌تر بوده و تکنیک‌های ساده‌تری دارد. دارای ۱۰ سیم است که ۳ تای آن اصلی و ۷ تای آن فرعی است. از قیچک سیستانی برای همراهی آواز‌های سیستانی با همراهی ساز‌هایی مثل دهل بزرگ و قاشقک استفاده می‌شود. همچنین در مراسم‌های شادمانی و ختنه سوران هم از این ساز استفاده می‌کنند.

منبع :

1

برچسب ها :

برای امتیاز به این نوشته کلیک کنید!

کل :
میانگین :
اشتراک در
اطلاع از
guest

0 نظرات
بازخورد (Feedback) های اینلاین
مشاهده همه دیدگاه ها
0
افکار شما را دوست داریم، لطفا نظر دهید.x